Tengri FM Радиосы Радио Жұлдыз FM Қазақстан заңдары Экономика сабақтары
KZ RU EN
Бізге жазба жолдау +7 (727) 388 8124
искать через Tengrinews.kz
искать через Google
искать через Yandex
USD / KZT - 310.57
EUR / KZT - 348.58
CNY / KZT - 45.23
RUB / KZT - 5.52

Біз әлемдік ғалымдар санасатын деңгейге шығуымыз қажет

18 Сәуір 2016, 11:40
0

18 сәуір күні ЮНЕСКО тарапынан Ескерткіштер мен тарихи орындардың халықаралық күні ретінде бекітілгенін бірі білсе, бірі білмейді. Қазақстан ЮНЕСКО-ның құрманыда болғандықтан, әлемдік интеграциялық үдерістердің бел ортасында жүргендіктен, бұл күнді де өз деңгейінде атап өтеді.

Осы орайда, Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасы бойынша сараптама мен мониторинг жүргізу жұмыстарын атқаратын Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі қабырғасындағы бөлім жетекшісімен сұхбатты ұсынып отырмыз.

TENGRINEWS: "Халық қазынасы" ғылыми-зерттеу институтының құрылғанына 1 жыл болыпты. Институт қандай мақсатта құрылып еді?
Айбар ҚАСЕНӘЛІ :

Астанадағы айтулы оқиғалардың бірі деп Қазақстан Республикасы Ұлттық музейінің құрылуын атауға болады. Оның ашылғанына әлі 2 жыл да толған жоқ. Бірақ осы азғантай уақыт аралығында Ұлттық музей талай істің ұйтқысы болып, көптеген жұмыстар тындырды. Республикалық және халықаралық көрмелер, түрлі акциялар, мерекелік шаралар, ғылыми конференциялар ұйымдастырылды.

Қазір әлемдік үдерістердің бірі музей мекемелері тек қана көрме ұйымдастыру, қор сақтау жұмыстарымен ғана емес, сонымен бірге, ғылымның ошағына айналуда. Осы жағдайды ескеріп, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі жанынан «Халық қазынасы» ғылыми-зерттеу институты құрылды. Аталмыш Институттың басты мақсаты – дәстүрлі мәдениетіміздің көмескі тартқан тұстарын қайта жаңғырту, оларға жан бітіру, мәдениетіміз бен төл тарихымыздың қайнар көздері: археологиялық ескерткіштерімізді зерттеу, оларға қатысты мониторинг пен сараптама жүргізу болып отыр.

TENGRINEWS: Тарихи-мәдени мұра нысандарына мониторинг және сараптама жүргізу қаншалықты қолжетімді жұмыс?
А. ҚАСЕНӘЛІ :

"Халық қазынасы" ғылыми-зерттеу институты қарамағында ескерткіштерімізге қатысты ғылыми сараптама мен мониторинг жүргізуге арналған арнайы бөлім құрылды. Бұл уақыт талабы! Себебі біздің тарихи-мәдени мұрамыздың әлеуеті, сандық межесі шексіз емес. Жыл сайын Қазақстанның түпкір-түпкіріне археологиялық экспедициялар ұйымдастырылады. Қазба жұмыстары атқарылады. Бірақ, біз әлі күнге дейін Қазақстан жерінде қанша ескерткіш бар екенін білмейміз. Бір жағынан ескерткіштердің барлығын санап шығу – утопия сияқты болып көрінеді. Дегенмен, ол керек жұмыс. Бұл бағытта мүлде жұмыс атқарылмады деуге болмайды. Облыстардың Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жинақтары шықты, алдын-ала жасалған тізімдер бар. Бірақ та осы жұмыстарды орталықтандырылған түрде жүргізу қажет. Бұл бір мәселе. 

Екінші мәселе, тарих және мәдениет ескерткіштерін заңдық тұрғыда қорғалуы немесе олардың заңдық-құқықтық базасы. Бұл мәселе де тиянақты талдауды, сараптаманы қажет етеді. Қазір біз тарих және мәдениет ескерткіштерін сақтау мен пайдалануда әлі күнге дейін 1992 жылғы Заңды пайдаланып жүрміз. Жыл сайын бұл Заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп отырады. Бұл Заңды қайта қарастырып, заман талабына сай бейімдеп, жазып шығатын уақыт келді. Заңымыздың әлсіздігінен мәдени мұраларымыз кейде дұрыс қорғалмай, тоналып жатады.

TENGRINEWS: Ескерткіштерді қорғауға қатысты заңдардың бұзылатындығын айтып отырсыз. Елімізде заңның сақталмауы салдарынан зардап шеккен нысандар бар ма? Олардың қазіргі жай-күйі қалай? Осының себеп-салдарына кеңірек тоқталсаңыз.
А. ҚАСЕНӘЛІ :

Заң бұзылып жатады. Бірақ, біз оны көп жағдайда байқамаймыз. 2015 жылы Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасына арнайы хат жолдадық. Ондағы мақсат - бүгінгі таңда Қазақстандағы тарихи-мәдени мұраларға қатысты заң бұзушылық істерге сараптама жасау болатын. Хатқа келген жауапта 2013–2015 жылдар аралығында 80-нен астам заң бұзушылықтың орын алғандығы туралы айтылады. Оның ішінде ескерткіштің жойылуы, ескерткіштің маңайына заңсыз құрылыстардың салынуы, ескерткіштің толық құжаттамасының болмауы, ескерткіштер орналасқан жер телімдерін пайдалануға беру сияқты мәселелер бар.

Жоғарыда аталған заң бұзушылықтар, тағы қайталап өтейін, бұл ресми тіркелген фактілер. Ал, біздің көзімізден таса, ешбір жерде тіркелмей, айтылмай-көрсетілмей қалатын заң бұзушылықтарды қосыңыз. Бұл жерде бірінші кезекте заңсыз қазба жұмыстарын жасатйын жеке тұлғаларды, яғни "қара археологтар" мәселесі өзекті болып тұр. Осыдан бірнеше жыл бұрын Қылмыстық кодекске өзгерістер енгізілген болатын. Сол бойынша қазір арнайы рұқсатсыз қазба жұмыс жасаған адамдарды заңмен қудалай аламыз. Мәселен, ҚР Қылмыстық кодексі 295-бап "Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу" сәйкес 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген.
Ал, заңды тұрғыда қазба жұмыстарын жасау үшін Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі тарапынан берілетін лицензия болуы шарт.

TENGRINEWS: Тарихи-мәдени мұра нысандарында зерттеу жүргізуді лицензиялау жүйесі жайлы соңғы уақытта ғалымдар арасында сын пікірлер көбеюде. Осы мәселеге алып қосарыңыз бар ма?
А. ҚАСЕНӘЛІ :

Дұрыс айтасыз! Соңғы уақыттарда біз осы лицензияға байланысты көптеген дау-дамайлардың туындап жатқанын көріп жүрміз. Жоғарыда заңды тұрғыда қазба жұмыстарын жасау үшін арнайы лицензия болуы керектігін айттық. Лицензия туралы тәртіп 2007 жылдан бастап айналымға енген болатын. Осы уақытқа дейін жүздеген мекеме археологиялық немесе ғылыми-реставрациялық жұмыстарға лицензия алған. Лицензияны мемлекеттік мекемелермен қоса жеке меншік субъектілері де алуы мүмкін, яғни, оның ішінде жеке кәсіпкерлер де бар.

Лицензияның жағымды жағымен қоса, кейбір кем тұстары барын айта кеткен жөн. Оның ішінде ең назар аударатын мәселелер мыналар: атқарылатын археологиялық және ғылыми-реставрациялық жұмыстардың сапасын қадағалау, лицензия алған мекемелердің ғылыми есептілігі мәселесі, жыл сайын есептік сессиясын ұйымдастырып отыру т.с.с. Осы және басқа да сұрақтар не Заңда, не стандартта қарастырылмаған. Қазіргі таңда сол кем-кетік жерлерін орнын толтыру мақсатында жұмыстар атқарылуда.

TENGRINEWS: Мәселенің шешімін табу үшін сіздің мекемеңіз тарапынан қандай ұсыныстар айтар едіңіз?
А. ҚАСЕНӘЛІ :

Айтып отырған мәселелерді шешу үшін Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі жанынан құрылған "Халық қазынасы" ғылыми-зерттеу институты тарапынан бірнеше мәрте үлкен іс-шаралар ұйымдастырылған болатын. Оның ішінде жергілікті атқарушы орган өкілдері мен Мәдениет және спорт министрлігінің өкілдеріне арналған арнайы дөңгелек үстел, "Нұр Отан" партиясы жанындағы мәдениет пен өнерді дамыту жөніндегі "Мирас" қоғамдық кеңесінің кеңейтілген отырысын айтып өтуімізге болады.

Бұл жиындарда мәселелерді шешудің оңтайлы жолдары ұсынылған болатын. Мәселен, археологиялық және ғылыми-реставрациялық жұмыстардың есептік формасының стандартын жасау, уәкілетті орган мен жергілікті атқарушы орган арасында байланысты күшейту, археологиялық қазба жұмыстарының сапасын қадағалау, қазба жұмыстарының нәтижелері барысы туралы баяндалатын есептік сессия ұйымдастыру, қазба жұмыстарының ғылыми есептерінің архивтік қорын құру деген сияқты ұсыныстар бар.

TENGRINEWS: Қазіргі ғаламдық даму үрдісінде ғылымның әр саласы өзара тығыз байланыста. Осы орайда археологияның басқа ғылым салаларымен байланысы қандай жағдайда?
А. ҚАСЕНӘЛІ :

Шын мәнісінде 21 ғасыр жаңа технологияның, жаңа мүмкіндіктердің уақыты. Біз осы мүмкіндіктерді өзіміздің мәдени мұрамызға қатысты пайдалануымыз керек. Қазақстан үшін ақпараттық технологиялар болсын, болмаса жаратылыстану ғылымдарының озық жетістіктерді пайдалану әлі де болса кенже қалып келеді. Ескерткіштердің абсолютті жасын анықтайтын әлі де болса әлем мойындаған орталық Қазақстанда жоқ. Әрине, оның барлығы уақытты талап етсе, екінші жағынан қаржы мен сапалы маманды қажет етеді.

Дегенмен, "Халық қазынасы" ғылыми-зерттеу институты мамандарымен тарихи-мәдени мұраның ақпараттық базасын жасау мен оларды геоақпараттық картографиялау саласында жұмыс жасап жатқандығын айта кеткен жөн. Мұндай жұмыстар Қазақстанда ертерек уақытта басталған болатын. Бірақ, біздің жүзеге асырып отырған жобамыз бұл тарихи-мәдени мұраларымызға байланысты ақпараттарды неғұрлым толық пайдалану, барлау жұмыстарын атқару, жергілікті атқарушы органдармен, яғни осы салаға жауапты мекемелермен өзара келісім жасау арқылы жүргізіледі. Әлемдік үдеріске салатын болсақ, қазіргі таңда ғарышқа ұшырылған жер серіктерінің әлеуетін осы тарихи-мәдени мұрамызды сақтау мен пайдалану саласында неғұрлым тиімді қолдану саясатын ұстануымыз керек.

TENGRINEWS: Қазақстан археологиясының алдағы басым бағыттары қандай болу керек? Жас маман ретінде пікіріңізді айтсаңыз.
А. ҚАСЕНӘЛІ :

Жас мамандарды озық технологияларды игеруге бейімдеу керек. Ол үшін барлық жағдай бар. Тағылымдама мен білім аламын деушілерге Мемлекеттік және Халықаралық стипендия, гранттар үздіксіз жарияланып отырады.
Әрине, бұл жерде тіл мәселесін айтқанымыз орынды. Қазақтан шыққан жас археологтар, егер де өзінің болашағын осы мамандықпен байланыстыратын болса қазақ, орыс, ағылшын тілдерімен шектеліп қалмауы керек. Олар үздіксіз даму үстінде болуы шарт.

Алдағы он жыл көлемінде археология саласында мүлдем басқа тұрғыда, жаңаша ойлайтын мамандар пайда болады. Осының барлығы, ол – мамандардың сапасы. Мамандар арасындағы өзара бәсекелестік тұрғысында біз қазақстандық масштабтан шығып, әлемдік ғалымдар санасатын деңгейде болуымыз қажет.

Тектес:

Нравится
Поделиться
Пікір қалдырыңыз
Оқылып жатыр
Талқыланып жатыр
Бүгін
Апта
Ай