“Тек келін емес“. Неге күйеу жігіт қалыңдықтың туыстары алдында иілуге міндетті болған?

Әлеуметтік желілерде күйеу жігіттің үйлену тойы кезінде иіліп сәлем беріп тұрған ескі суреті қайта талқыға түсті. Бұл сурет қызу пікірталас тудырды: кейбір қолданушылар мұны ұмытылған қазақ дәстүрінің бір бөлігі десе, енді бірі кадрды "қолдан жасалған" деп санайды. Tengri Life мәселенің мән-жайын анықтап, этнографпен сөйлескен еді.

Неден басталды?

Талқылауға Threads желісіндегі жазба себеп болды.

"Күйеу бала сәлем салатын әп-әдемі дәстүріміз болыпты ғой кезінде. Қазір неге (сәлем) салмайды?" - деп жазды жазба авторы.

Скриншот: Threads

Әлеуметтік желідегі бұл фото 120 мыңнан аса қаралым жинады. Пікірлер бөлімінде үлкен пікірталас өрбіді.

"Ер адамдарға бұл сурет ұнамайды", "Қазақта барлық салт-дәстүрлер тек қыздарға ғана арналған сияқты", "Ер адамдардың иіліп сәлем беруі біздің дәстүрімізде болған. Бұл туралы кезінде Ыбырай Алтынсарин де жазған. Кейін бәрі бұрмаланып кетті, қазір бұл әдет мүлдем жойылып кетті", "Өз балаңыз үйленгенде осылай істе деп айтарсыз", "Неге бұл салт біздің күнге дейін жетпеді? Әділетті болар еді: келін де, күйеу бала да сәлем салса", - деп жазды желі қолданушылары.

Бұл қандай сурет?

Біз пікір алу үшін Ұлттық орталық музейдің этнографы Досымбек Қатранға хабарластық. Оның айтуынша, бұл сурет шынымен де бар және ол Алматы қаласының Мемлекеттік архивінде сақтаулы.

"Бұл фотода XIX ғасырдағы қазақтардың немесе қырғыздардың үйлену салты бейнеленген. Суреттің атауы: "Түркістан альбомы: Қырғыздардың үйлену салты" немесе "Күйеу жігітті сынау". Авторы: сурет 1870 жылдары альбоммен жұмыс істеген этнограф және фотограф Александр Людвигович Кунға тиесілі", - деді этнограф.

Этнографтың айтуынша, сурет генерал-губернатор Кауфманның дала халықтарының тұрмысы құжатталған "Түркістан альбомы" топтамасына кіреді.

Кадрда құда түсу немесе күйеу жігітті сынау сәті бейнеленген: күйеу жігіт киіз үйдің кіреберісінде қалыңдықтың туыстарына иіліп сәлем беріп тұр.

Фото: Алматы қаласының Мемлекеттік архиві, Олег Белоносов

Күйеу жігіт қандай жоралғыларды орындаған?

Этнографтың айтуынша, суретте күйеу жігіттің болашақ жарының үйіне алғаш барғанда жасалатын "шаш сипатар" және "қол ұстатар" жоралғылары бейнеленген болуы мүмкін.

"Жас жігіт қайын жұртына келгенде иіліп сәлем береді, "ошаққа май құяды", "шаш сипатар" және "қол ұстатар" жоралғыларынан өтеді. Алайда, бұл дәстүрлер қайын жұртына алғаш барғанда ғана орындалады және кейін қайталанбайды", - деді этнограф.

Мәдениеттанушы әрі жазушы Зира Наурызбай бұған дейін күйеу жігіттің иіліп сәлем беру жоралғысы Ыбырай Алтынсариннің зерттеулерінде егжей-тегжейлі сипатталғанын айтқан болатын. Бұл былай болған: күйеу жігіт өз жолдастарымен бірге болашақ қалыңдығының ауылына таяп келіп, оның адамдары келіссөз жүргізуге кеткенде, өзі жақын маңға "жасырынған". Ауыл әйелдері күйеу жігіттің алдынан шыққанда, ол және оның серіктері аттан түсуге міндетті болған. Әйелдер жақындаған кезде жігіт қолдарын түсіріп, төмен иіледі - бұл жоралғы тәжім деп аталған. Осыдан кейін ғана қалыңдықтың жақын туысы оны қолынан ұстап, арнайы тігілген шатырға алып кірген.

Бірақ жігіттің сынағы мұнымен аяқталмаған. Киіз үйге кірген соң, күйеу жігіт қалыңдығының әрбір туысына иілуі тиіс болған.

"Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі" атты көптомдық энциклопедияда күйеу баланың тәжіміне қойылатын талаптар қатаң болғаны айтылған:

• күйеу жігіт қалыңдықпен алғаш кездескенде иілген;
• қайын атасының үйіне алғаш келгенде үш рет иіліп сәлем салған;
• ол барынша иіліуі керек еді - жігіт қолын жерге тигізіп иіліп, қайтадан баяу әрі құрметпен түзелуі керек болатын.

Қайын атасының үйіне алғаш барғанда жас жігіт міндетті түрде қара шаңыраққа және ошаққа иіліп сәлем беріп, сондай-ақ "шаш сипатар" және "қол ұстатар" жоралғыларынан өткен. Айта кетейік, бұл құрметтің бәрі қалыңмалын толық төлегендерге ғана көрсетілген. Ал қалыңмал төлеуге шамасы жетпегендер "күш күйеу" немесе "күшік күйеу" болып - қайын атасының үйінде жұмысшы ретінде тұрып, малын баққан, олар үшін ешқандай салтанатты рәсімдер жасалмаған.

Бұл салт неге жойылып кетті?

Зерттеушілердің айтуынша, ер адамдардың өршіп бара жатқан өзімшілдігі дала халқын бұл жоралғыдан бірте-бірте бас тартуға мәжбүр еткен. Тіпті XIX ғасырдың ортасында-ақ Ыбырай Алтынсарин күйеу жігіттің тәжім жасауы "пысық ордалықтардың" барынша қашқақтайтын, жойылып бара жатқан салтына айналғанын кекесінмен атап өткен.

Тағы бір қызықты сипаттаманы XIX ғасырдағы тарихшы Құрбанғали Халиди келтіреді. Ол Барақ батырдың қалыңдықтың ауылына баруды нағыз сынақпен теңестірген сөзін дәйектейді.

Оның айтуынша, тіпті жау ортасында қалудың өзі жиналған әйелдердің алдына шығудан қорқынышты емес екен, өйткені мұндай жағдайда тек дәстүрге бағынып, барлық тиісті жоралғыларды шыдамдылықпен орындаудан басқа амал қалмайтын.

Бүгінде бұл көне салт іс жүзінде ұмытылған, десе де этнографтар мұндай ғұрыптардың сирек сарқыншақтарын қазіргі таңда Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі тойлардан кездестіруге болатынын айтады.

Қазақ мәдениетіндегі күйеу жігіт рөлі

Этнограф Досымбек Қатран қазақ ұлдарының 13 жасқа дейін болашақ қалыңдығының отбасымен бірге тұру себебін түсіндірді. Ол бұл салттың әлеуметтік маңызы болғанын атап өтті.

"Қалың мал төлеуге мүмкіндігі болмағандар "күш күйеу" атанған. Ол әйелінің туыстарының үйінде тұрып, малын бағып, бүкіл ауыр жұмысты атқарған", - деді Қатран.

Алайда, этнографтың айтуынша, күш күйеу мен күшік күйеу барлық үйлену міндеттерін орындағандармен тең дәрежеде салтанатты рәсімдерге қатыса алмаған.

"Алтынсарин үйлену салттары туралы көп жазған. Үйленбек болған әрбір жігіт болашақ қайын жұртына алғаш барғанда қара шаңырақ пен ошаққа, яғни қалыңдығының әкесінің үйіне иіліп сәлем беруге тиіс болған. Бірақ күш күйеу немесе күшік күйеу (әйелінің үйінде тұратын күйеу бала) мұндай салтанатпен және құрметпен келмейді", - деп түйіндеді ол.