Цифрлық мұғалім және тірі педагогтер: ЖИ Қазақстандағы білім беруді қалай өзгертіп жатыр?

Қазіргі әлемде білім беру жүйесі күрделі сын-тегеурінге тап болды: бүгінде технологиялардың даму қарқыны мектептер мен университеттердегі өзгерістерден озып барады. Қоғамда "жасанды интеллект мұғалімдердің орнын баспай ма?" деген тақырыпта түрлі пікірталас пен үрей басым, алайда технологиялар қазірдің өзінде енгізіліп жатыр.

Tengrinews.kz тілшісі бұл не үшін жасалып, жасанды интеллект білім беру жүйесіне қалай интеграцияланып жатқанын және оның біздің қиялымызда емес, іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін білу үшін оқушылар мен педагогтарға арналған нақты, жүзеге асырылған қазақстандық ЖИ-жобалар авторларымен тілдесті. 

Білім берудегі жасанды интеллект және қоғамдағы үрей

2024 жылы үкімет Жасанды интеллектті дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын қабылдады, сондай-ақ Цифрлық даму министрлігі жанынан арнайы  жасанды интеллект және инновацияларды дамыту комитетін құрды. 2029 жылға қарай жасанды интеллект қолданылатын өнімдер санын бес есеге арттыру жоспарланғаны жарияланды.

Кез келген жаңа нәрсе сияқты, жасанды интеллектінің дамуы да қоғамда қызығушылықпен қатар алаңдаушылық туғызып отыр. Көпшілік мұны үйреншікті мамандықтар мен адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынасқа төнген қауіп деп қабылдады.

Бұл мәселелерді біз Tengrinews.kz оқырмандарымен талқылаған болатынбыз. Мәселен, жасанды интеллект алмастыруы мүмкін мамандықтар туралы материалдардың бірінде: "Педагог мамандығына қауіп төніп тұрған жоқ па?" деген үрейлі сұрақ қойылған еді.

Пікірталастың жаңа толқыны жақында - мамырда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев "Орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні ендіру шаралары туралы" жарлыққа қол қойғанына жөніндегі жаңалықтан кейін басталды.

Оң пікірлер де болды - қазақстандықтар әлеуметтік желілерде былай деп жазды:

"Мектептерге ЖИ енгізу идеясы қисынды көрінеді, балалар бәрібір цифрлық ортада өмір сүріп жатыр".

"Егер бәрі дұрыс жүзеге асырылса, бұл оқу сапасын арттыруы мүмкін".

Дегенмен, қауіп білдірген пікірлер де көп болды: алгоритмдер мұғалімдердің орнын баспай ма, оқу процесі "жансыз" болып кетпей ме, балалар педагогпен тірі қарым-қатынастан айырылып қалмай ма?

Әлеуметтік желі қолданушылары өз ойын білдірді:

"Ең бастысы - балалар өз ойлау қабілетін интернеттен дайын жауап алумен алмастырып алмауы керек".

"Балалар әлі жүріп үйренбей жатып жасанды интеллект түріндегі "балдақты" қолданбас бұрын, алдымен өздері пайымдауды, ойлауды және қорытынды жасауды үйренуі керек".

"Оқытудың барлық кезеңінде оқытушымен және сыныптастармен, курстастармен тілдесу өте маңызды, бұл кезде коммуникабельділік, қоғамда адамдармен араласу мәнері дамиды, адамның тұлғасы қалыптасады. ЖИ бұл процестердің ешқайсысына ықпал ете алмайды".

"Балалар мүлдем ойлануды, есеп шығаруды және жазуды қояды".

Егер эмоцияны ысырып тастасақ, қазақстандықтардың сұрақтары негізінен мынаған саяды:

"Орта білім беруде ЖИ көмегімен нақты не шешілетіні түсініксіз. Нақты қандай міндеттер? Бұл жоғары оқу орындарына педагогикалық мамандықтарға түсуге ниетті жандар үшін өте маңызды. ЖИ нақты педагогтерді алмастыра ма? Мысалы, менің қызым ағылшын тілі мұғалімі болуды қалайды, ҰБТ-ға дайындалып жүр. Ертең мұғалімдердің қажеті болмай қалмай ма? Осы мәселе бойынша нақты түсінік керек".

Сондықтан біз қазақстандық білім беру жүйесіне енгізіліп қойған EdTech-стартаптардың шын мәнінде қалай жұмыс істейтінін және олардың қандай мәселелерді шешетінін анықтауды жөн көрдік.

Редакция тілшісі осындай төрт жобаға тоқталды.

Oki - шет тілдерін үйренуге арналған ЖИ-қосымшасы

Біз қарастырып отырған алғашқы жоба - тіл үйренуге арналған қосымша. Бұрын ол Aleem деп аталған. Ребрендингтен кейін атауы Oki болып өзгерді. Бұл Орталық Азиядағы тіл үйренуге арналған ең көп жүктелген қосымша. Іске қосылғаннан кейін ол "білім беру" санаты бойынша 10 елде әйгілі Duolingo-ны басып озды. 

Oki қосымшасынан скриншот

"Біз адамның күнделікті әдеті мен думскроллингін тіл үйрену процесіне - әрбір онлайн сөйлесу мен тұтынатын контентінің әрбір бірлігіне айналдыратын қосымша жасап жатырмыз", - дейді жоба авторлары.

Тек App Store-дың өзінде жарты миллион жүктеу, айына жүздеген мың белсенді пайдаланушы, оның үстіне Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлем бойынша. Жақында қосымшаға жапон, қытай және испан тілдері қосылды - соның нәтижесінде халықаралық аудитория келе бастады.

Ерекшелігі неде?

Негізін қалаушы Алидар Күшіков Қазақстаннан АҚШ-қа көшіп барып, тілдік кедергіге тап болған. Сондықтан осы салада жұмыс істей бастады, нақтырақ айтқанда өз бетінше оқуға арналған онлайн тіл мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды. Сол кезде ол, өз сөзімен айтқанда, нарықта адамның тілді басынан аяғына дейін үйренуіне көмектесетін бірегей қосымша әлі жоқ екенін түсінген.

"Жасанды интеллектінің арқасында мұндай платформа құру мүмкін болды", - деп ол жасанды интеллектіні қолдану тәжірибесін бөлісті.

Oki думскроллингті оқуға айналдыруды жоспарлап отыр. Желідегі кез келген диалог, әрбір пост, әрбір видео оқу материалына айналуы мүмкін. Жүйе адамның қызығушылығына бейімделеді: егер сізге технологиялар ұнаса, тілді техникалық мәтіндер арқылы үйренесіз. Егер аспаздық қызықтырса - рецепттер арқылы.

Oki қосымшасынан скриншот

"Ең мықты фича (ерекшелік, басымдық деген мағынадағы сленг - ред. еск.) - спикинг (сөйлеу - ред. еск.). Ең бастысы - біз сөйлеу тілін жетілдіреміз", - дейді жоба авторлары.

Тілді жылдар бойы нәтижесіз үйреніп жүргендердің көбінде база бар - грамматика мен сөздік қор. Бірақ тілдік кедергі бәрібір сақталып қалады. Қосымша оны жеңуге көмектеседі: кез келген тақырыпта сөйлеуді жаттықтырып, бірден егжей-тегжейлі кері байланыс алуға болады. Қате жіберілген сөздер қайталауға арналған карточкаларға автоматты түрде сақталады. Сонымен қатар мұнда грамматиканы оқуға, эссе жазуға және хат алмасуға болады - мұның бәрі пайдаланушыға расында қызықты тақырыптар арқылы жүзеге асады.

WONK: мектепке арналған экожүйе

Бұл команда білім беру саласындағы жасанды интеллектімен жұмыс істеуді ол мейнстримге айналғанға дейін, яғни мемлекет ЖИ дамыту бағытын жариялағанға дейін бастағанымен ерекшеленеді. Компания негізін 2023 жылы жас кәсіпкерлер командасы қалаған. Бас директоры 23 жастағы әлеуметтанушы Ерсайын Бекболатов.

Wonk қосымшасынан скрин

Олардың жобасы - WONK алдымен онлайн күнделік ретінде дамыды. Компания алғашқы пилоттық жобасын 2024 жылы Астанадағы Quantum мектебінде жүзеге асырды. Содан кейін өнімді Астана, Алматы, Түркістан және Қызылорда облыстарының басқа да мектептерінде, соның ішінде ауылдық және шағын жинақты мектептерде сынақтан өткізді. Қазір олар жобаны экожүйе деп атайды. Ол екі бағыттан тұрады: WONK жеке онлайн күнделігі және Kundelik пен BilimClass-ты қоса алғанда, қолданыстағы мектеп жүйелерімен интеграциялана алатын бөлек ЖИ-модулі - WONK Labs.

Құрастырушылар мұны бәсекелестік артықшылық деп санайды: компания мектептерден үйреншікті инфрақұрылымнан толық бас тартуды талап етпейді, керісінше оның үстіне орнатыла алады.

WONK функционалы білім беру жүйесінің барлық деңгейінің қажеттіліктерін өтеуге арналған:

• оқушылардың,
• ата-аналардың,
• мұғалімдердің,
• мектеп әкімшілігінің
• және мемлекеттік органдардың.

Платформаның еліміздің 33 мектебінде 20 мың белсенді пайдаланушысы бар.

Платформа педагогтерге не береді?

Мысалы, платформа сабақ жоспарларын, презентацияларды, кестелер мен оқу материалдарын жасайды. Білім беру қызметкерлері сабақ кестесін құру өте көп еңбекті қажет ететін процесс екенін біледі. Мұны қолмен жасағанда, екі-төрт аптаға созылады. Оның үстіне, кез келген қателік өзгерістердің тізбекті реакциясын тудырады.

Ал жүйе кабинеттерді, ауысымдарды, мұғалімдер жүктемесін, бейіндік сыныптарды ескере отырып, кестені автоматты түрде қалыптастырады. Әзірлеушілердің айтуынша, кестені құру уақыты жоғарыда аталған екі-төрт аптадан екі күнге дейін, ал мұғалімнің нақты бір сабаққа дайындығы үш сағаттан бір сағатқа дейін қысқарған.

Wonk қосымшасынан скрин

Сонымен қатар мұғалімдердің сабақ жоспарларына, есеп беруге, әкімшілік процестерге орасан зор уақыт жұмсайтыны жасырын емес. Осы жоба енгізілген пилоттық мектептерде педагогтер сабақ жоспарларының 60 пайызын ЖИ құралдарын қолданып дайындайды. Қосымша авторларының сөзінше, бұл дайындық уақытын үш есеге жуық қысқартты. Есептерге қатысты жағдай да дәл солай.

Платформа оқушыларға не береді?

Ол нақты сыныптың мәліметтері, оқулықтар және оқушының жеке профилі негізінде тақырыпты қадам-қадаммен түсіндіретін жеке ЖИ-репетитор ретінде жұмыс істейді.

"Бүгінде мектеп әлі де желілік деңгейде құрылған: бір мұғалім материалды бір уақытта 25–30 оқушыға түсіндіреді, бірақ әрқайсысының ақпаратты қабылдау жылдамдығы әртүрлі, - деп әзірлеушілер өз платформасына енгізген дербестендірудің маңыздылығын түсіндіреді. - Бір бала тақырыпты бес минутта түсінсе, екіншісіне жиырма минут қажет. Бұрын жүйе әркімге бейімделуге физикалық тұрғыдан қауқарсыз еді. ЖИ алғаш рет осындай мүмкіндік беріп отыр".

Сондай-ақ авторлар жасанды интеллектінің арқасында "үлгерімі нашар оқушы" деген кемсітушілік ұғымның жойыла бастайтынын болжайды. Себебі әрбір оқушының материалды қажетінше түсіндіріп бере алатын жеке цифрлық көмекшісі болады.

"Баланың мүмкіндіктері аймаққа, мектепке немесе отбасының қаржылық жағдайына тікелей тәуелді болатын білім берудегі теңсіздік сезімі менің де есімде, - дейді жоба директоры Ерсайын Бекболатов өз тәжірибесін  бөлісіп. - Кей жерлерде балалардың мықты мұғалімдері, қосымша курстары және технологияларға қолжетімділігі бар, ал кей жерлерде мектеп шамадан тыс жүктелген педагогтермен және ресурстардың тапшылығымен күн көруге тырысады. Меніңше, технологиялар алғаш рет осы алшақтықты азайтуға мүмкіндік беріп отыр".

Платформа ата-анаға не береді?

Ата-ана үшін балаларының үлгерімі, сабаққа қатысуы және мықты/әлсіз тұстары туралы апта сайынғы дайджесттер жасалады.

Мұндай платформаларды пайдаланған кезде ата-ананы әдетте балаларының деректер қауіпсіздігі мәселесі алаңдатады. WONK ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкестігін тексеретін аккредиттелген DLB зертханасында тәуелсіз тексеруден өтті. Олардың барлық дерегі шифрланған және ел ішінде, Қарағандыдағы серверлерде сақталады, ал оларға қолжетімділік әзірлеушілердің өздері үшін де жабық деп сендіреді мамандар.

Платформа мемлекеттік органдарға не береді?

Олар үшін сабаққа қатысу, педагогтердың жүктемесі, оқушылардың белсенділігі және құжаттаманың жүргізілу сапасы туралы мәліметтері бар аналитикалық аккаунттар қарастырылған.

Материалды дайындау барысында біз Ерсайын Бекболатовпен оқырмандардың ЖИ мұғалім мамандығын ығыстыруы мүмкін деген қауіптерін бөлістік. Алайда, ол бәрі керісінше болады деп есептейді: ЖИ педагогті күнделікті күйбең жұмыстан босатып, балаларға көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді.

"Болашақты "мұғалімсіз мектеп" болады деп ойламаймын. Керісінше, мықты педагогтің рөлі бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Мұғалім шексіз әкімшілік жұмыспен айналысатын адам болуын тоқтатады".

ZERO Education - білім беру процесін басқару платформасы

Бұл платформа да ЖИ-дің қатысуымен жасалған және ол мектептерге, балабақшаларға, білім беру орталықтарына, колледждер мен университеттерге арналған. Бірақ ол не істейді? Педагогті алмастыра ала ма?

Құрылтайшылардың түсіндіруінше, ол білім беру мекемелері бетпе-бет келетін барлық әкімшілік жұмысты - жаңа оқушыны тіркеуден бастап, ішкі процестерге дейін бір терезеге жинақтайды. Бұл - сатылымдар, қаржы, оқыту, құжат айналымы, аналитика және ата-аналармен байланыс.

Zero Education қосымшасынан скриншот

Команда білім беру саласында 19 жылдан астам уақыт жұмыс істеп келеді. Оның негізін қалаушы Дәурен Момынқұлов. Ол өз өнімінің мақсатын былай түсіндіреді:

"Біз мектептердің, білім беру орталықтарының, педагогтер мен ата-аналардың күнделікті қандай міндеттермен бетпе-бет келетінін жақсы түсінеміз. Сондықтан біз жасанды интеллектіні тренд ретінде емес, білім берудегі нақты мәселелерді шешу құралы ретінде қарастырамыз".

Көріп отырғанымыздай, бұл жерде әңгіме оқу процесінің өзі туралы емес, сервис оқу орындарына бюрократиялық қиындықтардан арылуға көмектесу үшін жасалған. Бұл ЖИ-дің білім беру жүйесіне тағы қалай енгізілуіне болатынының мысалы.

Платформа төлемдер мен қаржылық есепті автоматтандыру үшін Қазақстан банктерімен, электронды құжаттармен жұмыс істеу үшін eGov-пен, сондай-ақ ата-аналармен және клиенттермен байланыс орнату үшін Meta (Facebook, Instagram, Threads) және WhatsApp Business ресми провайдерлерімен интеграцияланған.

Бұл мектеп үшін іс жүзінде қалай көрінеді?

Басшы қанша өтінім мен ақша түскенін, үлгерім деңгейін және қай педагогке артық жүктеме түсіп жатқанын көре алады.

Zero Education қосымшасынан скриншот

Бұл ата-ана үшін қалай көрінеді?

Ата-аналар Instagram, мекеменің кез келген басқа әлеуметтік желісі немесе WhatsApp арқылы өтінім қалдырады, жүйе оны автоматты түрде тіркейді. Келісімшартқа дәл сол жерде eGov және ЭЦҚ арқылы онлайн қол қоюға болады, ол үшін мектепке барудың қажеті жоқ.

Платформадағы ЖИ мұғалім үшін қалай жұмыс істейді?

Платформа мыналарды істей алады:

• сабақтарды жоспарлау бойынша ұсыныстарды автоматты түрде қалыптастыру;
• педагогтерге сабақ құрылымы мен әдістемелік нұсқаулар ұсыну;
• үй тапсырмаларын алдын ала тексеру;
• оқушылардың үлгерімін талдау;
• баланың ілгерілеуі туралы ата-аналарға арналған дербестендірілген есептер дайындау;
• оқудағы қауіпті аймақтарды анықтау және педагогтерге дер кезінде шешім қабылдауға көмектесу.

Нәтижесінде бұл не берді?

Басқа қалалардағы ата-аналар енді баланы мектепке немесе орталыққа қашықтан тіркей алады.

Жоба авторларының айтуынша, мектептер әкімшілік процестерге жұмсалатын уақытты қысқартты: мұғалімдер есептер мен кестелерге аз уақыт жұмсайды, ал басшылар аналитиканы нақты уақыт режимінде көре алады. Кері байланыс модулі пайда болғаннан кейін мектептер шағымдарға жедел жауап бере бастады.

Құрылтайшылардың пікірінше, басты құндылық - мектеп енді балаларды оқыту мен дамытуға барынша көңіл бөле алады.

"Жасанды интеллект мұғалімді алмастыра алмайтынына сенімдіміз, - деп атап өтті команда. - Дегенмен, ол күнделікті жұмыстың бір бөлігін өз мойнына алып, педагогтерге ең маңызды іс - балаларды оқытуға, дамытуға және қолдауға зейін қоюға мүмкіндік беретін сенімді цифрлық көмекші бола алады".

WeGlobal AI - оқушыларға арналған психологиялық қолдау және кәсіби бағдар беру

Біз қарастыратын келесі кейс - мектептерге арналған қазақстандық ЖИ-платформа. Оның басшысы Ақжол Замбаевтың анықтамасы бойынша, жоба "баланың қауіпсіздігі, әл-ауқаты мен дамуы төңірегінде жүйелі жұмыс құруға көмектеседі".

WeGlobal AI қосымшасынан скриншот

WeGlobal AI бастапқыда кәсіби бағдар беру платформасы ретінде басталды. Бірақ алғашқы пилоттық жоба кезінде-ақ команда бала мазасыздық немесе күйзеліс үстінде болғанда кәсіби бағдардың нәтиже бермейтінін түсінді. Содан кейін олар психологиялық диагностикаға басымдық беруді ұйғарды.

"Мектеп - бала білім алатын орын ғана емес. Балалар күйзеліске, буллингке, емтихан қысымына және басқа да қиындықтарға тап болатын орта", - дейді Ақжол Замбаев.

Бүгінде WeGlobal AI Қазақстанның 13 өңіріндегі шамамен 2 000 мектеппен жұмыс істейді. Платформада 16 000-нан астам мектеп маманы мен 1,2 миллионнан астам оқушы тіркелген.

Оқушы платформаны қалай пайдаланады?

Ол мобильді қосымшаны кәсіби бағдар алу, психологиялық қолдау және мектеппен өзара байланыс орнатудың бірыңғай кеңістігі ретінде қолданады. Онда диагностикадан өтуге, ұсыныстар алуға, білім бағыттарын зерттеуге және емтиханға дайындалуға болады.

Сондай-ақ платформа ішінде болашақ мамандық, дағдылар мен алдағы даму мәселелері бойынша көмектесетін ЖИ-тәлімгер қолжетімді. Қажет болған жағдайда оқушы көмек сұрай алады немесе SOS-арнасы арқылы мәселесін хабарлай алады.

WeGlobal AI қосымшасынан скриншот

Мұғалімдер мен мектеп әкімшілігі платформаны қалай пайдаланады?

Әрбір мектеп маманының жеке цифрлық кабинеті бар. Психолог, әлеуметтік педагог, кәсіби бағдар беруші, сынып жетекшісі, оқу ісінің меңгерушісі, директор - бәрінің өз құқықтары мен құралдары бар.

Психолог

• диагностика мен консультациялар есебін жүргізеді, оқушының динамикасын бақылайды және алдағы жұмысты жоспарлайды.

Сынып жетекшісі

• сынып бойынша жалпы көріністі бақылайды - балалар арасында кімге көңіл бөлу керектігін тезірек байқай алады.

Әкімшілік үшін

• платформа басқарушылық дашборд ретінде қызмет етеді: директор мен оқу ісінің меңгерушілері мамандардың белсенділігін, диагностика динамикасын, негізгі үрдістерді көреді. Яғни, қай жерде бәрі жақсы, ал қай жерде қолдау қажет екенін түсінеді. Бұл ретте оқушылардың жеке психологиялық деректері жабық қалады, әкімшілікке нақты балаларға сілтеме жасалмайтын жалпы аналитика ғана қолжетімді.

Сондай-ақ біз бұл командамен қоғамдағы "ЖИ педагогті немесе психологты алмастырады" деген қауіп туралы сөйлестік.

"Бұрын мектептегі бір үлкен сауалнама бір жарым айға созылатын, - деп салыстырады жобаның негізін қалаушы Болат Әшім. - Алдымен анкеталарды басып шығару, сосын жинау, деректерді кестеге енгізу, өңдеу және есептер дайындау қажет еді. Қазір автоматтандыру бұл жұмыстың көп бөлігін өз мойнына алды. Мамандардың мектепке не үшін келген болса, соған - балалармен тірідей сөйлесуге уақыты босады".

- Мемлекет білім беру саласына ЖИ енгізу бағытына бет бұрды. Сіздер мұны сезінесіздер ме, мектептерге кіру жеңілдеді ме? - деп тағы бір сауал қойдық жоба авторларына.

- Иә, мұны қатты сезінеміз. Кейінгі жылдары білім берудегі жасанды интеллектіге деген көзқарас айтарлықтай өзгерді. Егер бұрын ЖИ эксперименттік немесе тіпті тәуекелді нәрсе ретінде қабылданса, қазір мемлекет, мектептер мен ата-аналар оны көбіне білім беру жүйесіне нақты көмектесе алатын құрал ретінде қарастырады.

Қорытынды

Бұл кейстер көрсеткендей, бүгінде қазақстандық білім беру саласындағы жасанды интеллект болашақтың тақырыбы болудан қалды. Ол тіл үйрену мен оқу орындарын басқарудан бастап, психологиялық қолдау мен кәсіби бағдар беруге дейінгі нақты мектеп процестеріне енгізілген.

Бұл жобалармен танысу бүгінгі қоғамды толғандырған көптеген сұраққа жауап беруге көмектеседі. Олардың ішіндегі ең мазалайтыны: ЖИ педагогтердің орнын баса ма?

Бірақ, көрініп тұрғандай, жүйе орталығында әлі де адам қалып отыр - мұғалім, психолог, сынып жетекшісі бұрынғыдай шешім қабылдап, қарым-қатынас орнатады және балалармен жұмыс істейді. Енді жаңа технологиялар оларды уақытты сарп ететін жалықтыратын шаруалардан босатады деген үміт пайда болды.

Сонымен қатар мұндай жобалардың авторлары, қаншалықты қайшылықты көрінгенімен, жүйенің анағұрлым ізгіленуіне үміт артады: яғни "бәрін бір қалыпқа салудан" дербестендірілген білім беруге, оқушыға жеке тұлға ретінде қарауға көшуді көздейді.

Тағы оқыңыз:

Жалқау ма, әлде өз құнын біле ме? Зумерлер жұмыс берушілер мен еңбек нарығын қалай өзгертіп жатыр?

Селқостық, үрей, жалғыздық: қазіргі жастарға не болып жүр?

Авторы: Юлия Колмогорова

Дайындаған: Айнұр Қапышова