Қазақстанда газ бағасы қалай қалыптасады және ол неге өсіп жатыр?

Қазақстанда газ тұтыну мен оны өндіру көлемі жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар халық үшін газ бағасы да өсіп жатыр.

Мәселен, 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап қазақстандықтар үшін газдың орташа бөлшек сауда бағасы 11 пайызға өсіп, мың текше метріне 32 232 теңгеге (бір текше метріне 32,23 теңге) жетті.

Tengrinews.kz редакциясы бүкіл елді газдандыруға не кедергі екенін, қай өңірлерде табиғи газ мүлдем жоқ екенін және оны қашан жеткізуге уәде берілгенін зерттеген болатын.

Сол кезде біз Қазақстандағы газдандыру деңгейі 2025 жылдың аяғына қарай 64,2 пайызға жеткенін анықтадық. Осыдан бес жыл бұрын, 2021 жылы бұл көрсеткіш бүкіл ел бойынша 53 пайызды құраған еді. Ілгерілеушілік бар, бірақ ол үкіметтің де, қазақстандықтардың да қалағанындай жылдам емес.

Бұл материалда газ бағасын кім бақылайтынын және оның қалай қалыптасатынын анықтауды жөн көрдік.

Барлығын рет-ретімен талдап көрейік.

Қазақстанда газ саласына кім жауапты?

Алдымен, Қазақстандағы негізгі ұлттық газ компаниясы - QazaqGaz екенін айта кету керек. Ол "Самұрық-Қазына" ҰӘҚ" АҚ құрамына кіреді және геологиялық барлау мен өндіруден бастап дайын өнімді өткізуге дейінгі бүкіл тиісті қызметті жүзеге асырады. Толық циклді қамту үшін компания құрылымына басқа да көптеген ұйымдар кіреді.

Газ барлау және өндіруге жауапты:

• "Отан Газ" ЖШС,
• "QazaqGaz барлау және өндіру" ЖШС,
• "Shalqar Energy" ЖШС,
• "МАҢҒЫШЛАҚ-МҰНАЙ" ЖШС,
• "Taiqonyr Energy Ltd" ЖҚ.

Магистральдық тасымалдауға:

• "Интергаз Орталық Азия" АҚ,
• "Азиялық газ құбыры" ЖШС,
• "Азиялық газ құбыры-Қорғас" ЖШС,
• "Бейнеу-Шымкент газ құбыры" ЖШС,
• "Beineu-Bozoi-Shymkent 2 Ltd" ЖҚ,
• "CS-14-Qostanay Ltd" ЖҚ,
• "АстанаГаз ҚМГ" АҚ.

Газды өңдеу мен өткізуге жауаптылар:

• "QazaqGaz Aimaq" АҚ,
• "ҚазРосГаз" ЖШС,
• "QazaqGaz Onimderi" ЖШС,
• "АвтоГазАлматы" ЖШС,
• "GPC Investment" ЖШС,
• "Kashagan Gas Treatment Plant 2.5 BCMA Ltd" ЖҚ,
• "АЗИЯГАЗ ЧУНДЖА" ЖШС.

Сондай-ақ құрамға бірнеше сервистік компания кіреді:

• "QazaqGaz Ғылыми-техникалық орталығы" ЖШС,
• "Тегіс Мұнай" ЖШС,
• KTG Finance B.V.

Бізді тауарлық газдың бағасы мен өткізу мәселелері қызықтыратын болғандықтан, редакция республикадағы ең ірі газ таратушы компания - "QazaqGaz Aimaq" АҚ-ға ресми сауал жолдады.

Бұл акционерлік қоғам газдандырылған барлық он төрт облыста және республикалық маңызы бар үш қалада газ тарату желілерін пайдаланады.

Қалған тұтынушылар басқа газ таратушы компанияларға тиесілі, олардың саны ел бойынша QazaqGaz Aimaq-ты қосқанда 30-ға жетеді.

"2025 жылдың қорытындысы бойынша қоғам қызмет көрсететін барлық өңірдегі тұтынушыларға жеткізілген тауарлық газ көлемі 18,3 миллиард текше метр болған. 2026 жылы 19,7 миллиард текше метр жоспарланған. Тауарлық газды ең көп тұтынатын аймақ - Ақтөбе облысы. 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл өңірдегі нақты тұтыну 2,8 миллиард текше метр болды", - деп жауап берді QazaqGaz Aimaq біздің сауалымызға.

Газ бағасы неден құралады?

QazaqGaz Aimaq мәліметінше, соңғы тұтынушылар үшін тауарлық газдың бөлшек сауда бағасы Кәсіпкерлік кодексіне және "Табиғи монополиялар туралы" заңға сәйкес қалыптасады және реттеледі. Табиғи монополия субъектілерінің қызметі, соның ішінде тарифтер мен бағаларды бекіту мемлекеттік реттеуге жатады.

Бұл ретте соңғы тұтынушыларға арналған тауарлық газдың бөлшек сауда бағасы үш компоненттен тұрады:

• көтерме баға (газды сатып алу құны);
• газ тарату жүйелері арқылы тасымалдау тарифі;
• газды өткізуге байланысты шығындардан (жабдықтау үстемесі) тұрады.

Газдың сатып алу құны шешуші фактор болып табылады - оның бөлшек сауда бағасының құрылымындағы үлесі шамамен 85 пайыз болады.

"Заңнамаға сәйкес, ішкі нарықтағы тауарлық газды көтерме саудада өткізудің шекті бағалары әр бес жыл сайын жылдарға бөліне отырып белгіленеді және қажет болған жағдайда жыл сайын 1 шілдеде уәкілетті орган әрбір облыс, республикалық маңызы бар қала, елорда үшін жеке айқындайтын тәртіппен түзетіледі", - деп нақтылады компаниядағылар.

Бөлшек сауда бағасының құрылымында шамамен 12 пайызы - тасымалдау тарифі.

Тарифтер Ұлттық экономика министрлігі жанындағы Табиғи монополияларды реттеу комитетінің және оның аумақтық департаменттерінің бұйрықтарымен желілердің ұзындығы, тасымалдау көлемі және оларды күтіп ұстауға қажетті шығындар ескеріле отырып бекітіледі.

"Газдың 90 пайыздан астамы еліміздің батыс өңірлерінде өндірілетінін атап өткен жөн, көтерме бағалар оны жеткізу шығындарын ескере отырып қалыптасады. Сонымен қатар, елде газ тұтынудың өсуі жағдайында және оның тапшылығын болдырмау үшін қолданыстағы газ өңдеу қуаттарын, газ тасымалдау және бөлу жүйелерін салу, жаңғырту және реконструкциялау, сондай-ақ шикі газдың ресурстық базасын ұлғайту қажет", - дейді QazaqGaz Aimaq өкілдері.

Ал жабдықтау үстемесі деп аталатын бөлік газдың бөлшек сауда бағасы құрылымының шамамен үш пайызын құрайды.

"Тауарлық газды өткізуге байланысты шығындарға (жабдықтау үстемесі) келсек, - олар да уәкілетті органмен келісіледі және қызметтерді үздіксіз, қауіпсіз көрсетуді қамтамасыз етуге бағытталады, яғни бұған, мысалы, 24/7 режимінде қызмет көрсететін авариялық-диспетчерлік қызметті ұстау, сондай-ақ тұтынушыларды сүйемелдеу және оларға қызмет көрсету кіреді", - деп мәлімдеді газ компаниясы.

Қазақстанда газ қанша тұрады?

Сондай-ақ шенеуніктердің елдегі өзекті газ бағасын қадағалап отырғанын білу үшін Энергетика министрлігіне ресми сауал жолдадық. Ондағылар бұл ведомствоның құзыретіне кірмейтінін бірден мәлімдеді. Соған қарамастан бағаларды атап берді.

2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша министрлік үш баға тобын бөліп көрсетті:

• 13 000-нан 19 000 теңгеге дейін мың текше метр үшін (Атырау, Шығыс Қазақстан, Маңғыстау, Ақтөбе облыстары);
• 23 000-нан 25 000 теңгеге дейін мың текше метр үшін (Батыс Қазақстан, Қызылорда облыстары);
• 38 000-нан 49 000 теңгеге дейін мың текше метр үшін (Қостанай, Жамбыл облыстары, Астана және Ақмола облысы, Шымкент және Түркістан облысы, Алматы, Алматы облысы, Жетісу облысы, Қарағанды облысы және Ұлытау облысы).

Tengrinews.kz Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің деректері негізінде

Барлық жағдайда бағалар ҚҚС есебімен көрсетілген.

Сондай-ақ министрлік Қазақстан өңірлері бойынша тауарлық газдың көтерме бағаларының әртүрлі деңгейі экономикалық және әлеуметтік жағдайларға, атап айтқанда:

• қалыптасқан технологиялық схемаға;
• газ ресурстарының болуына;
• газ тасымалдау жүйесінің мүмкіндіктеріне;
• тұтынушыларды үздіксіз газбен жабдықтауды қамтамасыз ету мақсатында газ импортының қажеттілігіне байланысты екенін айтты.

"Мәселен, Қазақстанның батыс өңірлеріндегі газдың көтерме бағасы жергілікті жер қойнауын пайдаланушылардан (ТШО, Қашаған, Қарашығанақ) газ сатып алу және импорттық газ шығындарын, сондай-ақ "Орта Азия – Орталық", "Бұхара – Орал" және басқа да магистральдар арқылы газ тасымалдау шығындарын қамтиды. Оңтүстік өңірлер үшін газдың көтерме бағасына қосымша "Бейнеу – Бозой – Шымкент" және "Қазақстан – Қытай" магистральдары арқылы газ тасымалдау шығындары кіреді", - деп нақтылады министрліктегілер.

Газ бағасы неге өсіп жатыр?

QazaqGaz Aimaq тауарлық газдың бөлшек сауда бағасының әрбір құрамдас бөлігінің өзгеруіне уәкілетті органға "экономикалық тұрғыдан расталған нақты шығындардың" өсуі әсер ететінін айтады, оған мыналар кіреді:

• операциялық шығыстар (персонал, қызмет көрсету);
• желілердің ұзындығы, тасымалдау және өткізу көлемі, оларға қызмет көрсету;
• авариялық-диспетчерлік қызмет көрсету және үздіксіз, қауіпсіз әрі сапалы газбен жабдықтауды қамтамасыз ету үшін қажетті басқа да шығындар.

Сонымен қатар, Энергетика министрлігі шекті көтерме бағалардың өсуінің басқа факторларын атады.

• Олардың қатарында ішкі нарықта газ тұтынудың артуы бар, бұл ресейлік газ импортының өсуіне әкеп соғады.

• Сондай-ақ, шенеуніктер оңтүстік және орталық өңірлерде жаңа энергетикалық нысандардың іске қосылуын да атап өтті. Сөз Алматыдағы ЖЭО-2 мен ЖЭО-3, сондай-ақ "Түркістан", "Қызылорда", "Астана" БГҚ-лары (бу-газ қондырғылары) туралы болып отыр.

Министрлік бұл жағдай Қытайға газ экспортының қысқаруына әкеледі деп күтеді. Соған сәйкес, QazaqGaz-дың экспорттық табысы да азаяды. Сонымен қатар, бұл ішкі нарықтағы бағаны субсидиялау мүмкіндігіне де әсер етуі мүмкін.

Геосаяси жағдайға келетін болсақ, ведомство мәліметінше, ол Қазақстандағы табиғи газдың құнына тікелей емес, бірнеше байланысты тетіктер арқылы әсер етеді:

• сыртқы нарықтар;
• экспорттық бағыттар;
• валюта;
• ішкі саясат.

Газ есептегіші. Фото: ©️ Tengrinews.kz

Газ бағасы қаншалықты жылдам өсіп жатыр?

Сонымен қатар, біз Энергетика министрлігінің өкілдерінен соңғы жылдардағы газ бағасының өсу динамикасын қалай бағалайтынын сұрадық. Олар былай деп жауап берді:

"Газ және газбен жабдықтау туралы" заң қабылданғаннан және газ бен газбен жабдықтау саласындағы ұлттық оператор арқылы ішкі нарыққа газ жеткізудің қазіргі схемасы енгізілгеннен бері бағаның өсуін бір күнтізбелік жыл ішінде 15 пайыздан асырмай тежеу туралы шешім қабылданды. 10 жыл бойы газдың көтерме бағасы республика бойынша орта есеппен 8–10 пайыздан аспайтын деңгейде көтеріліп келді".

Министрлік енгізілген әкімшілік реттеу ішкі нарықта тұрақты әрі қолжетімді бағаны сақтаудың әмбебап құралы болып табылады деп есептейді.

Сондай-ақ, бұл шаралар "Қазақстанның табиғи газ бағасы әлем бойынша, сондай-ақ көрші елдермен салыстырғанда ең төмен елдердің қатарына тұрақты түрде кіруіне ықпал еткен".

Өз кезегінде, осыған ұқсас сұраққа жауап берген QazaqGaz Aimaq компаниясы бағалаудан бас тартып, газдың бөлшек сауда бағасын олардың компаниясы белгілемейтінін және "оның әрбір құрамдас бөлігі мемлекет тарапынан реттелетінін" алға тартты:

 "Қосымша назар аударатын жайт, заңнамаға сәйкес тарифтер мен бөлшек сауда бағалары қосылған құн салығынсыз (ҚҚС) бекітіледі. Сонымен қатар, қызметтер нақты көрсетілген кезде, салық заңнамасының талаптарына сәйкес төлем құжаттарына ҚҚС қосылады, бұл төленуі тиіс қорытынды сомаға әсер етеді".

Сондай-ақ компания 2022 жылғы 28 қаңтардан бастап халықтың әлеуметтік осал топтары тауарлық газды 26 пайыздық жеңілдікпен ала алатынын атап өтті. Ол үшін атаулы көмек алушылар eGov Mobile қосымшасында өздерінің "Әлеуметтік әмиянын" ашуы қажет.

Қазақстанда қанша газ өндіріледі?

2025 жылы Қазақстанда табиғи газдың, оның ішінде ілеспе газдың жалпы өндірісі 68,1 миллиард текше метрге жетіп, тарихи максимумды жаңартты. Бұл 2024 жылдың қаңтар-желтоқсан айларымен салыстырғанда 15 пайызға артық. Бұл ретте соңғы он жылда өндіріс көлемі бір жарым есе өсті.

Ұлттық статистика бюросы мәліметінше, 2025 жылы газ күйіндегі табиғи газ өндіру көлемі 5,8 пайызға артып, рекордтық 27,5 миллиард текше метрге жетті.

Бұл ретте былтырғы 11 айда газ күйіндегі табиғи газдың тауарлық шығарылымы небәрі 8,7 миллиард текше метр болған - бұл 2024 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,4 пайызға аз.

Ал экспорт былтырғы 11 айда 32,3 пайызға өсіп, 10,3 миллиард текше метр болған. Негізгі бағыттар Ресей (6,3 миллиард текше метр) және Қытай (төрт миллиард текше метр) болды.

Қазақстандағы газ бен бағаның жалпы көрінісі

Сонымен, Қазақстандағы газ бағасы әлемдегі ең арзан бағалардың бірі болып қала бермек, бірақ бұл оның құны өспейді дегенді білдірмейді. Керісінше, қолданыстағы газбен жабдықтау моделі бір мезгілде бірнеше кедергіге тіреліп отыр:

• ішкі тұтыну көлемінің артуы,
• импортқа деген мұқтаждық,
• экспорттық мүмкіндіктердің шектелуі,
• инфрақұрылымның тозуы және оны кеңейту қажеттілігі,
• сондай-ақ кен орындарының ел аумағында біркелкі орналаспауы.

Осылайша, тұтынушы үшін газдың құны тек ресурстың өз бағасынан ғана тұрмайды: оған сатып алу құны, тасымалдау, бөлу желілерін күтіп ұстау, апаттық қызметтердің жұмысы және газдың үйлер мен кәсіпорындарға жетуін қамтамасыз ететін басқа да шығындар кіреді. Бұл ретте, жоғарыда айтылғандай, негізгі үлес газды сатып алу құнына тиесілі. Бұл өндіріс деңгейіндегі, импорттағы және ішкі теңгерімдегі кез келген өзгерістер төлем түбіртектеріндегі сандарға тікелей әсер ететінін білдіреді.

Қазіргі уақытта мемлекет тарифтердің өсуін әкімшілік жолмен тежеп отыр, бірақ газ тұтыну көлемі артып келеді, ал елді газдандыру жаңа инвестицияларды талап етеді. Оның үстіне ішкі сұраныстың артуы экспорттық теңгерімді де еріксіз өзгертеді: ел ішінде газ неғұрлым көп қалса, соғұрлым оның аз бөлігі сыртқы нарыққа бағытталады. Бұл экспорттық табыстың азаюына әкеп соғады, ал бұрын осы табыс есебінен ішкі тұтынушылар үшін бағаны төмен деңгейде ұстап тұруға мүмкіндік болатын.

Сондықтан қазіргі басты мәселе бағаның өсу-өспеуінде емес, оның қаншалықты жылдам болатынында және Қазақстанның газдың халыққа қолжетімділігін сақтай отырып, инфрақұрылымды дамытуға, азайып жатқан экспорттық табыстың орнын толтыруға және ішкі нарықтағы тапшылықты болдырмауға қауқары жете ме дегенге келіп тіреледі.

Авторы: Никита Данилин

Дайындаған: Дина Шәріпхан