Мектеп басшыларын даярлау сапасы - білім беру жүйесінің іргетасы

Бүгінгі күні әлемдегі білім беру жүйелері тиімді мектеп басшыларының тапшылығымен бетпе-бет келіп отыр. Мектеп директорының кәсіби даярлығы - тек бір мектептің ғана емес, бүкіл білім беру жүйесінің сапасын анықтайтын стратегиялық фактор. Осы бағытта қазақстандық сарапшылардың бірі Талғат Байназаров қазіргі таңда АҚШ-та жұмыс істеп, мектеп басшыларын даярлау сапасын бағалаудың жаһандық жобаларына тікелей қатысып жүр.

Талғат Байназаров - PhD ғылыми дәрежесіне ие білім беру әкімшілігі маманы, кәсіби жолын Қазақстанда мектеп директоры ретінде бастап, бүгінде әлемнің ең бәсекелі ғылыми ортасы саналатын АҚШ-та өз біліктілігін дәлелдеген сарапшы. Оның тәжірибесі мектеп басшыларын даярлау сапасының тек педагогикалық міндет емес, ұлттық білім жүйесінің тұрақтылығына тікелей әсер ететін стратегиялық фактор екенін көрсетеді.

Талғат Байназаров/ кейіпкер ұсынған сурет

Талғат Байназаров қазіргі уақытта АҚШ-тың жетекші зерттеу университеттерінің бірі - Мичиган мемлекеттік университетінде постдокторантура зерттеушісі ретінде қызмет атқарады. Сонымен қатар ол АҚШ-тың мектеп басшыларын даярлайтын университеттік бағдарламаларды біріктіретін ең беделді кәсіби ұйымы - University Council for Educational Administration (UCEA) аясында жұмыс істейтін LEAPP бағалау жүйесінің әзірлеушілерінің бірі. Бұл жүйе бүгінде АҚШ бойынша 100-ге жуық университеттік бағдарламаны қамтиды.

Осы орайда біз мектеп басшыларын даярлау сапасын бағалау, халықаралық ғылыми ынтымақтастық және осы саладағы қазақстандық тәжірибенің рөліне қатысты маңызды сұрақтарды тікелей саланың сарапшысы - Талғат Байназаровқа қойып, оның кәсіби көзқарасын білуге мүмкіндік алдық.

- Талғат мырза, өзіңіз әзірлеуге қатысқан LEAPP жүйесі деген не? Оның негізгі мақсаты қандай?

- LEAPP - бұл АҚШ-та болашақ мектеп директорларын даярлайтын университеттік бағдарламалардың сапасын жан-жақты бағалайтын кешенді сауалнама жүйесі. Ол үш өзара байланысты құралдан тұрады. Біріншісі - болашақ директор оқуға кіргенде оның бастапқы білім деңгейі мен көзқарастарын анықтайды. Екіншісі - бағдарламаны бітіргенде ол не үйренгенін, қандай дағдыларды игергенін өлшейді. Үшіншісі - LEAPP-Q, бағдарламаны ұйымдастырушылардың өздерінен бағдарламаның сапасын бағалауын сұрайды. Осы үш бағытты қосып, біз бағдарламаның қаншалықты тиімді жұмыс істеп жатқанын объективті көре аламыз.

- Бұл жүйенің ауқымы қандай? Қанша оқу орнын қамтиды?

- Қазіргі таңда LEAPP жүйесі АҚШ бойынша шамамен 100 директорлар даярлайтын бағдарламаны қамтиды. Бұл бағдарламалар жыл сайын мыңдаған болашақ мектеп басшыларын дайындайды. Яғни осы бағалау жүйесінің нәтижелері АҚШ-тағы K–12 мектептерінің келесі онжылдықтағы басшылығын қалыптастыруға тікелей ықпал етеді. Бұл - өте үлкен жауапкершілік.

- Сіздің Қазақстандағы тәжірибеңіз бұл жұмысқа қалай көмектесіп жатыр?

- Менің Қазақстанда мектепте жұмыс істеген жеті жылдық тәжірибем - бұл зерттеу жұмысының іргетасы. Мен алдымен директор орынбасары, кейін Назарбаев Зияткерлік мектебінің директоры қызметтерін атқардым. Тараз қаласында 44 қалалық және ауылдық мектеп директорымен жүйелі түрде жетілдіру семинарларын өткіздім. Кейбір сұрақтар тек теориялық тұрғыдан қойылмайды - оны тек мектепте нақты жұмыс істеген маман ғана білуі мүмкін. Зерттеуші ретінде бұл практикалық тәжірибе маған тәжірибешілерге шынайы маңызды сұрақтарды бере алатын мүмкіндік береді.

- LEAPP алғашқы нәтижелері қандай тұжырымдарға жетеледі?

- Ең маңызды әрі мазалайтын тұжырым - бағдарламалар арасында үлкен сапа айырмашылықтары бар екендігі. Бір университетте оқыған болашақ директор жоғары деңгейде дайындалуы мүмкін, ал басқасында оқыған жеткіліксіз дайындалуы әбден ықтимал. Бұл АҚШ-та директор даярлаудың ортақ ұлттық стандарты бар ма деген өте маңызды сұрақ туғызды. Менің пікірімше, осындай айырмашылықтар маңызды даму жолдарын көрсетеді.

- Сіздің бұған дейінгі ғылыми еңбегіңіздің ішінде қазақстандық оқырманға қызық болатын жұмыс бар ма?

- Иә, 2022 жылы өзім жұмыс істейтін саланың ең жоғары рейтингілі журналы - Educational Administration Quarterly-де бас автор ретінде маңызды зерттеу жариялаған едім. Біз журналдың он жылдық деректерін талдадық. Анықтағанымыз мынау: журналға түскен мақалалардың 50 пайызға жуығы шетелдік авторлардан болғанымен, жарияланған мақалалардың тек 20 пайызы ғана солардікі. Бұл деректер американдық ғылыми қоғамдастықта журналдың "халықаралық" деген статусы шынайы ма деген кең талқылауға себеп болды. Қазір менің мақалама 12 ғылыми еңбекте сілтеме жасалған.

- Қазақстан үшін осы саладағы зерттеулердің стратегиялық мәні неде?

- Мектеп басшыларын даярлау сапасы - кез келген елдің білім беру жүйесінің іргетасы. Қандай реформа жасасаңыз да, мектеп директоры дайын болмаса, ол реформа сыныпқа жетпейді. Қазақстан соңғы жылдары білім беруде елеулі реформалар жүргізіп жатыр - Назарбаев Зияткерлік мектептері, Назарбаев университеті осының айқын мысалдары. Бірақ бұл реформалардың жалпыұлттық деңгейде нәтиже беруі үшін біз де АҚШ сияқты директорлар даярлаудың сапасын объективті өлшейтін жүйелерді дамытуымыз керек. Бұл - мен болашақта қазақстандық әріптестермен бірлесіп жұмыс істегім келетін бағыт.

- Сіз АҚШ-та жұмыс істегеніңізбен, Қазақстанмен ғылыми байланысты сақтап жүрсіз бе?

- Әрине, байланысты үзген емеспін. Менің зерттеулерімнің көпшілігінде қазақстандық контекст пен қазақстандық деректер бар. Болашақта осы екі елдегі білім беру жүйелерін байланыстыратын зерттеу жобаларын жасағым келеді. Ғылымда шекара жоқ - бір елде ашылған тұжырым екінші елге пайдалы болуы мүмкін, әрине, контекст ескерілгенде. Қазақстан үшін АҚШ-тың тәжірибесінен үйренетін көп нәрсе бар, бірақ керісінше де солай - біздің елде дамыған ұтымды шешімдер американдық әріптестерге де қызық.

Бүгінде АҚШ-тың жетекші университетінде білім беру әкімшілігі саласындағы жаһандық жобаларға қатысып жүрген Талғат Байназаров - қазақстандық мамандардың әлемдік ғылыми аренада бәсекеге қабілетті екенін дәлелдейтін нақты мысал. Оның халықаралық тәжірибесі мен кәсіби пікірі мектеп басшыларын даярлау туралы қоғамдық және сараптамалық пікірталастарда ерекше маңызға ие болып отыр.

Сұхбатыңызға рақмет!