Қазақша
Русский
Қазақстанда балаларға медициналық көмек көрсетудің гибридті моделін енгізу жоспарланып отыр. Онда педиатрлар мен жалпы практикалық дәрігерлердің (ЖПД) жұмысын ұштастыру ұсынылады. Бұл ретте педиатриялық учаскелерді сақтап қалуға уәде беріліп отыр. TengriHealth материалында бұл учаскелердің нақты қандай болатыны, оларды неге енгізгелі отырғаны туралы және сарапшылар не ойлайтынын баяндаймыз.
Маусымның басында денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова "балалар денсаулығын қорғау қызметін одан әрі дамыту педиатриялық учаскелерді сақтай отырып, педиатрлар мен жалпы практикалық дәрігерлердің жұмысын үйлестіретін балаларға медициналық көмек көрсетудің гибридті моделін кезең-кезеңімен енгізуге негізделетінін" хабарлады.
Ол Қазақстандағы емханалық учаскелердің жалпы желісі 13 375 екенін, оның ішінде педиатриялық учаскелер саны 1300 болатынын айтты. Сондай-ақ Денсаулық сақтау министрлігі педиатриялық көмекке жаңа көзқарас бойынша пилоттық жоба жүргізетінін мәлімдеді.
"Педиатрлар ерте жастағы балаларды бақылау және күрделі клиникалық жағдайларды жүргізу үшін негізгі жауапкершілікті өзіне алады, ал жалпы практикалық дәрігерлер алғашқы медициналық-санитарлық көмек (АМСК) деңгейінде пациенттердің жалпы ағынымен жұмысын жалғастырады. Біз жұмыстағы командалық тәсілді сақтап, педиатрлардың құзыреті ең қажетті жерлерде олардың рөлін күшейтеміз", - деді министр.
Бұл ретте Денсаулық сақтау министрлігі жалпы практикалық дәрігерлерді даярлау деңгейін жоғары оқу орындарының бағдарламалары аясында да, медициналық ұйымдардың өзінде де арттыруға уәде берді.
Педиатриялық көмектің жаңа моделі: ол қандай болуы мүмкін?
Қазірше нақты жауабы жоқ негізгі мәселе: гибридті модель нақты қандай болуы мүмкін? Денсаулық сақтау министрлігінің алғашқы медициналық-санитарлық көмек (АМСК) бойынша штаттан тыс бас маманы Олжас Ысқақов TengriHealth басылымына пилоттық жобаны енгізу үшін АМСК-ны дамыту республикалық орталығы таңдалғанын айтты. Оны іске асыру алдын ала 2026 жылдың аяғына дейін жоспарланған.
- Балаларды неше жасқа дейін және қандай жағдайларда педиатрлар, ал қандай жағдайларда жалпы практикалық дәрігерлер қабылдайды?
- Қазір біз пациенттерді педиатрлар мен ЖПД арасында бөлу әдістемесін әзірлеп жатырмыз. Мамандар бірнеше нұсқаны қарастырып жатыр. Олар балалардың жасын, сырқаттанушылық деңгейін және медициналық көмекті тұтынуын ескереді.
Сірә, біз екі нұсқаны да екі учаскеде сынақтан өткізіп, содан кейін қайсын сақтап қалу керек екенін талқылап, шешеміз. Қалай болғанда да, балаларға көмек көрсетудің түпкілікті моделі пилоттық жобаның нәтижелері бойынша айқындалады.
- Қандай көрсеткіштерге қарайсыздар? Қай модельді таңдау керек екені қалай шешіледі?
- Бұл мәселелер бойынша түпкілікті ұстанымымызды сарапшылармен талқылағаннан кейін қалыптастырамыз.
Талдау қорытындысы мен пилоттық жобаның нәтижелері бойынша балаларға медициналық көмек ұйымдастырудың ең тиімді моделін және ЖПД мен педиатрлардың өзара іс-қимыл тетіктерін анықтаймыз.
- Егер емханада педиатриялық учаскелер болмаса, балаларға медициналық көмек қалай ұйымдастырылады?
- Тағы да айта кетейін, мұны біз пилоттық жобаның нәтижелері бойынша шешеміз. Бірақ 2025 жылдан бастап барлық АМСК ұйымында педиатриялық бөлімдер ұйымдастырылғанын атап өткім келеді. Олардың құрамына педиатр кабинеті, даму және ерте араласу орталығы, баланың даму кабинеті, патронаждық қызмет, тамақтану бойынша ресурстық орталық, екпе және мектеп медицинасы кабинеті кіреді.
Қазір Қазақстанда осындай 386 орталық бар. Бұл ретте учаскелік дәрігер балаға медициналық көмек көрсетудің негізгі үйлестірушісі болып қала береді, ал педиатриялық бөлім мамандары балалардың денсаулығы мен дамуы мәселелері бойынша қосымша қолдау көрсетеді.
Сондықтан емханада педиатриялық учаскенің бар-жоғына қарамастан, балалар барлық жерде және ортақ талаптар бойынша көмек алады: бұл патронаж, профилактика, вакцинация, баланың дамуын бақылау, емдеу және т.б.
- Бала ЖПД-ға ауысқаннан кейін жалпы практикалық дәрігерлер мен педиатрлар арасындағы жауапкершілік аймақтары қалай бөлінеді?
- Бұл - пилоттық жоба барысында пысықталатын мәселелердің бірі. Түпкілікті шешім әлі жоқ. Бірақ қазіргі тәжірибеде жалпы практикалық дәрігер мен педиатр бірін-бірі толықтырып отырады.
Отбасылық медицина моделі бастапқыда медициналық көмектің, соның ішінде ауылдық жерлерде қолжетімділігін арттыруға бағытталған болатын. Бұл ретте педиатрия бойынша дайындықтан өткен ЖПД (жалпы практикадағы дәрігерлер) жоқ ұйымдарда педиатриялық учаскелер бұрын да жұмыс істеген, қазір де жұмысын жалғастырып жатыр.
Кейіннен педиатриялық бөлімшелер пайда болды, бірақ олар ЖПД моделін алмастырмайды немесе жоққа шығармайды, керісінше, оны балалармен тереңдетілген және құрылымдалған жұмыс бөлігінде толықтыра түседі.
Сондықтан әзірге бәрі бұрынғыша қалады. Пилоттық жоба аяқталғанға дейін көмек көрсету алгоритмдері өзгермейді.
Үйреншікті педиатрлар және ЖПД-ға деген сенімсіздік: неге жаңа модельді енгізу туралы шешім қабылданды?
Ысқақов АМСК-дағы отбасылық қағидат "көптеген жыл бойы Қазақстанда да, әлемнің көптеген елінде де өзінің тиімділігін көрсетіп келе жатқанын" атап өтті.
"Оның басты артықшылығы – бір дәрігердің бүкіл отбасы мүшелерінің денсаулығын үздіксіз бақылауы, бұл отбасылық анамнезді, қауіп факторларын, әлеуметтік жағдайларды жақсырақ түсінуге және денсаулық мәселелерін дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді. Соңғы 10 жылда 5 жасқа дейінгі балалар арасындағы өлім-жітім көрсеткіші 33,4 пайызға төмендеді".
- Бірақ неге мұндай жағдайда педиатриялық көмектің гибридті моделін қарастыру туралы шешім қабылданды?
Бұл сұраққа АМСК бойынша штаттан тыс бас маман балаларға медициналық көмек көрсету мәселесі қоғамның ерекше назарын тудыратынын айтып жауап берді.
"Көптеген ата-ана бақылаудың педиатриялық моделіне үйреніп қалған және балаға сапалы көмек көрсетуді дәл осы педиатрдың жұмысымен байланыстырады. Сондықтан балаларға көмек көрсетудегі жалпы практикадағы дәрігерлер рөлінің кеңеюіне деген белгілі бір сенімсіздік көбінесе мамандардың құзыреттілігін объективті бағалаудан емес, қалыптасқан күтулер мен денсаулық сақтау жүйесінің көпжылдық дәстүрлерінен туындап отыр", - деп есептейді Олжас Ысқақов.
Ол педиатрлар мен жалпы практикадағы дәрігерлерді бір-біріне қарсы қоймау маңызды екенін айтады: бұл мамандардың әрқайсының маңызды құзыреттері бар және денсаулық сақтау жүйесінде өз рөлін атқарады.
"Пилоттық жобаның міндеті педиатриялық қызметтің рөлін төмендету емес, педиатрлар мен ЖПД арасындағы өзара іс-қимылдың ең тиімді моделін табу болып табылады, бұл балаларға медициналық көмектің жоғары сапасын, қолжетімділігін және сабақтастығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді", - деп түйіндеді ол.
Жұмысы үнемі өзгеріп отырған аралас учаскелер мен емханалар
Бүгінгі АМСК жүйесінің неге осындай күйде екенін түсіну үшін Қазақстан отбасылық дәрігерлер қауымдастығының президенті, профессор, медицина ғылымдарының докторы Дәмиля Нұғманова оның қалай қалыптасқанын еске түсіруді ұсынады.
"1998 жылдан бастап еліміз үлкен қиындықпен бір отбасын бір дәрігер мен бір мейірбике бақылайтын аралас учаскелер мен аралас емханаларға көше бастады. Бұл процесс 2015 жылы аяқталды. Дегенмен, ескі жүйеге қайта оралу талпыныстары жалғаса берді. Әлеуметтік желілердегі халықтың белсенді бөлігінің, негізінен жас аналардың наразылығына байланысты 5 жасқа дейінгі балаларға арналған педиатриялық учаскелер құрылды", - дейді Нұғманова.
Оның айтуынша, бұл көптеген мәселе тудырған, өйткені бір педиатрға 900 баладан келетін ескі нормативті орындау мүмкін болмай қалды (клиникаларда мұндай мөлшерде балалар дәрігерлері мен мамандандырылған учаскелер болмады - ред. еск.). Бұл жүктемені 500 балаға дейін азайтты. Бірақ соның өзінде мұндай педиатриялық учаскенің аумағы өте үлкен болып кетті.
"Ал ереже бойынша дәрігер барлық жаңа туған нәрестені үнемі аралап тұруы тиіс. Кейбір емханаларда ЖПД үйлерді аралайды, ал педиатрлар емхана жағдайында қабылдау жүргізеді деп шешті. Меніңше, гибридті модель деп аталатын жүйенің негізгі себебі осы. Бұл қолданыстағы педиатриялық учаскелерді жалпы практикадағы дәрігерлердің учаскелерімен ұштастыру әрекеті", - дейді профессор.
Дәмиля Нұғманованың пікірінше, ұмыт қалған акушерлік-педиатриялық-терапевтік "шоғырлар" моделі педиатрлар мен ЖПД жұмысын жеңілдете алады. Бұл - бір командада екі-үш ЖПД, бір педиатр және акушер-гинеколог жұмыс істейтін модель.
Ол мұндай команданың жетекшісі отбасылық дәрігер болуы тиіс деп санайды - тек сол ғана мәселелерді кең ауқымда көріп, жасына және жынысына қарамастан, барлық тіркелген халықтың мүддесі үшін әрекет ете алады.
Бала организмі - ересек адамның кішірейтілген көшірмесі емес
Педиатр-инфекционист Венера Маметбакиева АМСК-дағы отбасылық медицина - маңызды әрі стратегиялық тұрғыдан дұрыс бағыт екенін айтады. ЖПД орасан зор міндеттерді шешеді: ересектердің созылмалы аурулары, профилактика, диспансерлеу, егде жастағы емделушілерді бақылау. Олардың жүктемесі объективті түрде жоғары және құзыреттілік аясы өте кең.
"Сонымен қатар, педиатрия өзіндік физиологиясы, аурулардың динамикасы және жас ерекшеліктері бар жеке клиникалық сала болып қала береді. Бала организмі - ересек адамның кішірейтілген көшірмесі емес, мұнда клиникалық екпіндер де басқаша. Және де, әрине, балаға дәл сол мамандандырылған педиатриялық көмек қажет болатын жағдайлар кездеседі", - деп спикер мәселеге назар аударды.
Жалпы практикалық дәрігерлердің (ЖПД) міндеттері өте ауқымды және олар әртүрлі жастағы топтарды қамтиды. Ал педиатрлар күн сайын тек балалармен жұмыс істейді, бұл оларда балалар патологиясына қатысты тұрақты клиникалық тәжірибе қалыптастырады.
Оның пікірінше, терең педиатриялық білімді қажет ететін жағдайларға мыналар жатады:
- күрделі инфекциялық процестер;
- гематологиялық өзгерістер;
- белгісіз қызба жағдайлары;
- иммунологиялық бұзылулар;
- сирек кездесетін тұқым қуалайтын және метаболикалық аурулар.
"Сондықтан баланы кім емдеуі керек – ЖПД ма, әлде педиатр ма дегенде, "кім жақсы" деп емес, белгілі бір жас тобындағы баланы емдеу үшін барлық маманның тәжірибесін қалай шоғырландыру керек деп сұрау қажет. Өйткені медициналық көмектің сапасын формат емес, жүйенің ұйымдастырылуы анықтайды", - деп түйіндеді дәрігер.
Ол пациенттердің нақты маршрутизациясы, қажет болған жағдайда педиатрға тез қол жеткізу және консультация алу үшін кедергілердің болмауы өте маңызды екенін айтады. Егер осының бәрі қамтамасыз етілсе, кез келген модель, мейлі ол гибридті болсын, тиімді жұмыс істейді.
Күрделі немесе типтік емес балалар жағдайларының күн сайын тек балалармен жұмыс істейтін маманға уақтылы жетуі маңызды. Осыған баса назар аудару керек, сонда пациенттер тарапынан шағымдар мен сұрақтар да азаяды.
"Кез келген жолдама – бұл қосымша уақыт пен ұйымдастырушылық жүктеме. Сондықтан пациентті көмек көрсету деңгейлері арасында тапсыру механизмі неғұрлым ашық әрі жылдам болса, отбасының қауіпсіздігі мен қанағаттанушылығы соғұрлым жоғары болады", - деді маман.
ЖПД-ның өзіндік үлкен және маңызды жауапкершілік аймағы бар, ол қазірдің өзінде жоғары кәсіби шоғырлануды талап етеді.
"Сондықтан мен атап өткен жағдайларда мамандандырылған педиатрияны сақтап қалу маңызды - бұл отбасылық дәрігерлермен бәсекелестік емес. Әр маман өз құзыреті күшті салада жұмыс істегенде, ең алдымен бала мен оның отбасы ұтады", - дейді Мәметбақиева.
Ол учаскелер саны мен олардың жұмыс алгоритмі өздігінен жүйе сапасының көрсеткіші емес деп санайды. Медициналық көмектің қолжетімділігі, мамандардың дайындық деңгейі, клиникалық ұсынымдардың сақталуы, бақылаудың сабақтастығы және пациенттердің қанағаттануы маңыздырақ.
Сонымен қатар, емханалардағы учаскелер санының жеткілікті болуы, әрине, маңызды - бұл дәрігердің пациенттерді сапалы қабылдауға нақты мүмкіндік алуы үшін қажетті шарт.
Сондықтан Венера Мәметбақиева педиатриялық көмектің гибридті моделін енгізуді сан мен сапа арасындағы таңдау немесе учаскеде қай маман қабылдайтынын анықтау деп емес, кадрмен қамтамасыз ету, жұмысты ұйымдастыру және медициналық көмек көрсетудің заманауи модельдері арасындағы оңтайлы теңгерімді іздеу ретінде қарастыруды ұсынады.
Авторы: Оксана Акулова
+7 (777) 001 44 99
