Tor Altai Nuclear Consulting компаниясының құрылуы неге дәл уақытында қабылданған шешім болды

Фото: ашық дереккөздерден

Әлемдік энергетика құрылымдық өзгерістер кезеңіне қадам басты. Электр энергиясын тұтынудың артуы, цифрлық трансформация, жасанды интеллекттің және деректер орталықтарының (data center) қарқынды дамуы тәулік бойы үздіксіз жұмыс істейтін, сенімді әрі төмен көміртекті энергия көздеріне тұрақты сұраныс қалыптастыруда. Осы жағдайда атом энергетикасы жаһандық күн тәртібінің орталығына қайта оралып отыр – балама ретінде емес, энергетикалық қауіпсіздіктің тірек элементі ретінде.

Әлемдік энергетика құрылымдық өзгерістер кезеңіне қадам басты. Электр энергиясын тұтынудың артуы, цифрлық трансформация, жасанды интеллекттің және деректер орталықтарының (data center) қарқынды дамуы тәулік бойы үздіксіз жұмыс істейтін, сенімді әрі төмен көміртекті энергия көздеріне тұрақты сұраныс қалыптастыруда. Осы жағдайда атом энергетикасы жаһандық күн тәртібінің орталығына қайта оралып отыр – балама ретінде емес, энергетикалық қауіпсіздіктің тірек элементі ретінде.

Дәл осы кезеңде ядролық энергетика, уран нарығы және ядролық отын циклі салаларына маманданған тәуелсіз консалтингтік платформа – Tor Altai Nuclear Consulting (TANC)компаниясы құрылды.

"TANC компаниясының құрылуы бір ғана жобаға немесе жекелеген пікірталасқа жауап болған жоқ. Бұл – ядролық салада кәсіби, тәуелсіз және қолданбалы талдауға деген жүйелі нарықтық сұранысқа берілген жауап", – деп түсіндіреді Абзал Бекен, TANC компаниясының негізін қалаушысы, басқарушы серіктесі және акционері.

Уран саласындағы көшбасшылықтан – шешім қабылдаудың кемел жүйесіне

Қазақстан әлемдік энергетика жүйесінде уран өндіру бойынша жетекші ел ретінде ерекше орын алады. Алайда шикізаттық көшбасшылықтың өзі атом энергетикасы саласында сапалы шешімдер қабылдауға кепіл бола алмайды. Мұндай ауқымды жобалар нарықтық, коммерциялық, технологиялық, реттеуші және институционалдық сараптамалардың үйлесімін талап етеді.

"Іс жүзінде күрделі мәселелердің "атомға қарсы" немесе "атомды қолдаймыз" деген қарапайым ұрандарға дейін жеңілдетілетінін жиі байқадым. Ал шын мәнінде атом энергетикасы – бұл келісімшарттар экономикасы, тәуекелдерді басқару, жеткізу тізбектері, реттеуші талаптар және ондаған жылдарға созылатын міндеттемелер", – деп атап өтеді Абзал Бекен.

TANC құрылғанға дейін өңірде осы элементтердің барлығын біртұтас шешім қабылдау моделіне біріктіре алатын тәуелсіз құрылым іс жүзінде болмады. Дәл осы олқылық компанияның құрылуына негіз болды.

Тәуелсіздік – қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі

TANC қызметінің негізгі қағидаттарының бірі – институционалдық тәуелсіздік. Компания технология жеткізушісі, мердігер немесе тендерге қатысушы емес. Оның басты міндеті – түрлі сценарийлерді талдау, салыстыру және тексеру.

"Атом энергетикасында тәуелсіз консультант – қауіпсіздік жүйесінің бір бөлігі. Егер шешімдер сыни талдаусыз қабылданса, тәуекелдер көзге көрінбей жинақталып, тек іске асыру кезеңінде ғана байқалады", – деп атап көрсетеді Абзал Бекен.

Бұл тәсіл ұлттық энергетикалық стратегия деңгейінде шешім қабылдайтын мемлекеттер үшін ерекше маңызды. Мұндағы қателік тек қаржылық шығынмен емес, қоғам сенімімен, халықаралық беделмен және энергожүйенің тұрақтылығымен өлшенеді.

Классикалық консалтинг қай жерде шектеледі

Абзал Бекеннің айтуынша, TANC компаниясының дәл уақытында құрылуының тағы бір себебі – ядролық саладағы дәстүрлі консалтинг үлгілерінің шектеулілігі.

"Кейде экономикалық контексті жоқ инженерлік қорытындыны немесе нарық пен отын логикасын ескермейтін қаржылық модельді ғана алуға болады. Біз нарық, экономика және реттеуді бір мезгілде қарастыратын модель құрдық", – дейді ол.

TANC компаниясының практикалық қызметі мыналарды қамтиды:

әлемдік уран нарығы мен ядролық отын жеткізу тізбектерін талдау;
атом энергетикасы жобаларының коммерциялық логикасын бағалау;
ұзақ мерзімді келісімшарттар бойынша тәуекелдер мен сценарийлерді сараптау;
мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы диалогты қолдау;
ядролық энергетика саласындағы стратегиялық шешімдерді сүйемелдеу.

Халықаралық мойындау – модельдің тиімділігінің дәлелі

TANC ұстанымы халықаралық деңгейде де мойындалды. 2023 жылы компания консультанттары АҚШ-тың NAC International компаниясы әзірлеген жыл сайынғы "Nuclear Market Issues & Insights" аналитикалық есебін дайындауға қатысып, нарықтық зерттеулер мен талдамалық қорытындылар ұсынды.

"Халықаралық компания сіздің аналитикаңызды өз тұжырымдары мен клиенттерге берілетін ұсынымдарды қалыптастыру үшін пайдаланса, бұл – модельдің жұмыс істейтінінің ең нақты көрсеткіші", – дейді Абзал Бекен.

Бұл ынтымақтастық Қазақстанда қалыптасқан сараптаманың жаһандық деңгейде де өзектілігі мен бәсекеге қабілеттілігін көрсетті.

Неліктен дәл қазір, бұрын емес

TANC компаниясының құрылуы атом энергетикасы тек технологиялық мәселе болудан қалып, ұлттық тұрақтылық факторы ретінде қарастырыла бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді.

"Бүгінде атом – бұл тек киловатт-сағаттар туралы емес. Бұл – энергетикалық қауіпсіздік, инвестициялық тартымдылық, климаттық мақсаттар және мемлекеттің институционалдық жетілуі туралы", – дейді Абзал Бекен.

Осындай жағдайда елге жекелеген кеңестер емес, жобалардың бүкіл өмірлік циклі бойында шешімдерді сүйемелдей алатын ұзақ мерзімді сараптамалық инфрақұрылым қажет.

TANC-тың ұзақ мерзімді миссиясы

Компания негізін қалаушының айтуынша, TANC-тың мақсаты – жекелеген жобаларға қатысу емес, кәсіби орта мен шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыру.

"TANC-тың өзектілігі – біз эмоциялық пікірталастан жүйелі тәсілге көшуге көмектесеміз: пікірлерден – модельдерге, қорқыныштан – басқарылатын тәуекелдерге, бытыраңқы шешімдерден – орнықты стратегияға", – деп түйіндейді Абзал Бекен.