Дзюдошы Мағжан Шакиев жас спортшыларға тек медаль емес, жүйелі қолдау да қажет екенін айтады.
Дзюдошы Мағжан Шакиев жас спортшыларға тек медаль емес, жүйелі қолдау да қажет екенін айтады.
Қазақстанда дзюдо туралы сөз болғанда, көбіне үлкен жеңістер, чемпионаттар, медальдар мен ұлттық құрама еске түседі. Бірақ спортшының жолы одан әлдеқайда ерте басталады. Ол қарапайым спорт залынан, баланың құлап, қайта тұруды үйренуінен, бапкерді тыңдауынан және татамиге қайта шығуынан басталады.
Мағжан Шакиевтің дзюдодағы жолы жасөспірімдер арасындағы турнирлерден басталып, уақыт өте республикалық және ашық жарыстардағы тұрақты нәтижелерімен жалғасты. Бұл сұхбатта ол тек өз тәжірибесі туралы ғана емес, Қазақстандағы жастар дзюдосын неге жүйелі түрде қолдау қажет екені туралы да айтады.
– Мағжан, дзюдо туралы айтқанда көп адам бірден медальды ойлайды. Ал сіз үшін дзюдо ең алдымен не?
– Мен үшін дзюдо – ең алдымен тәртіп. Татамиде бір нәрсені тез түсінесің: тек күш жеткіліксіз. Ойлай білу, эмоцияны бақылау, қарсыласты құрметтеу және өте қысқа уақытта дұрыс шешім қабылдау керек.
Бала кезде басты мақсат жеңіс сияқты көрінеді. Кейін спорттың мінез қалыптастыратынын түсінесің. Адам кәсіби спортшы болмаса да, дзюдодан еңбек ету, шыдау және алғашқы сәтсіздіктен кейін берілмеу әдетін алып шығады.
– Неліктен көп бала спортты бастап, бірақ бәрі бірдей жалғастыра бермейді?
– Себебі әртүрлі. Біреуге оқу мен жаттығуды қатар алып жүру қиын. Біреу физикалық жүктемеге шыдамайды. Кейде бала қабілетті болады, бірақ отбасына жарыстарға бару, форма алу, оқу-жаттығу жиындарына қатысу қаржылық жағынан ауыр тиеді.
Психологиялық жағы да бар. Жас кезде жеңіліс өте ауыр қабылданады. Егер жанында бапкері немесе ата-анасы жеңілістің өсу жолындағы бір кезең екенін түсіндірмесе, бала спорттан кетіп қалуы мүмкін.
Сондықтан қолдау тек ақша емес. Қолдау – сәтсіздіктен кейін дұрыс сөз айту, жаттығуға қолайлы жағдай жасау және жарысқа қатысу мүмкіндігін беру. Жас спортшы өз қорқынышы мен қателігімен жалғыз қалғандай сезінбеуі керек.
– Жас дзюдошы шын мәнінде дамуы үшін не қажет?
– Біріншіден, жақсы бапкер керек. Балалар спортында бапкер тек әдіс көрсететін адам емес. Ол еңбекке, тәртіпке және жауапкершілікке үйретеді. Қашан талап ету керек, қашан қолдау көрсету керек – соны бапкер жақсы сезеді.
Екіншіден, жарыс тәжірибесі қажет. Залда мықты болуың мүмкін, бірақ турнир – мүлде бөлек орта. Онда көрермен, қарсылас, жауапкершілік, толқу бар. Спортшы нағыз күресті тек жарыс арқылы үйренеді.
Үшіншіден, тұрақтылық керек. Балада зал, нақты кесте, команда, жарыстар және отбасының қолдауы болуы маңызды. Барлығы тек бір бапкердің немесе ата-ананың ынтасымен ғана жүрсе, даму әлдеқайда қиын болады.
– Алғашқы маңызды турнирлеріңіз жасөспірім кезіңізде өтті. Мұндай жарыстар балаға не береді?
– Мұндай жарыстар спортшының нақты деңгейін көрсетеді. Республикалық және ашық турнирлерде әртүрлі қала мен өңірден келген балалармен кездесесің. Бірі физикалық тұрғыдан мықты, бірі техника жағынан жақсы, енді бірі психологиялық тұрғыдан сабырлы болады. Бұл сені өсуге мәжбүрлейді.
Әр жарыс – сынақ. Бұрын жеңген болсаң да, жаңа турнирде бәрі қайта басталады. Егер бүгін дайын болмасаң, өткен медаль көмектеспейді.
Сонымен қатар турнирлер мотивация береді. Бала мықты қарсыластарды, команданың атмосферасын, бапкердің қолдауын көргенде жаттығуға байыппен қарай бастайды. Жеңіс шабыт береді, жеңіліс қателікті талдауға үйретеді. Екеуі де спортшыға қажет.
– Ата-аналар кейде баладан тез нәтиже күтеді. Бұл көмектесе ме, әлде кедергі келтіре ме?
– Кейде кедергі келтіреді. Дзюдода, әсіресе балалар спортында, нәтижені кез келген жолмен тез талап етуге болмайды. Әр баланың даму қарқыны әртүрлі. Біреу ерте жеңе бастайды, біреу кейінірек ашылады.
Егер балаға тек медаль туралы айта берсе, ол спортқа деген қызығушылығын жоғалтуы мүмкін. Тек тұғырдағы орынды емес, оның дамуын да көру керек: сенімді бола бастады ма, әдісті жақсы орындады ма, мықты қарсыластан қорықпады ма, жеңілістен кейін қорытынды жасай алды ма – осының бәрі маңызды.
Ата-ана тек жеңістен кейін емес, жеңілістен кейін де жанында болуы керек. Бала өзін медаль үшін емес, еңбегі мен жалғастыруға деген ниеті үшін бағалайтынын түсінуі қажет.
– Жас спортшы үшін қайсысы қиынырақ: физикалық жүктеме ме, әлде психологиялық қысым ба?
– Көбіне психологиялық қысым қиынырақ. Физикалық форманы біртіндеп жинауға болады. Ал белдесу алдындағы толқуды жеңу – бөлек жұмыс.
Турнир алдында әртүрлі ой келеді: "Жеңіліп қалсам ше? Бапкер не дейді? Ата-анам не ойлайды?" Деңгей жоғарылаған сайын жауапкершілік те артады. Сондықтан жас спортшыларға толқудың қалыпты нәрсе екенін түсіндіру керек. Ең бастысы – қорқыныштың сені басқаруына жол бермеу.
– Спорт мектептері мен клубтардың рөлі қандай?
– Өте үлкен. Көп бала үшін клуб немесе спорт мектебі – спортқа алғашқы қадам. Сол жерде тәртіпке, командаға, бапкерге және қарсыласқа деген көзқарас қалыптасады. Егер залда дұрыс орта болса, бала қайта оралғысы келеді.
Клубтар тек медаль үшін жұмыс істемеуі керек. Әрине, нәтиже маңызды. Бірақ одан да маңыздысы – мықты, тәртіпті ұрпақ тәрбиелеу.
Клубтар талантты балаларды табуға да көмектеседі. Кейде бала өзінің әлеуеті бар екенін өзі түсінбейді. Оны бапкер көреді. Бірақ сол әлеует жоғалып кетпеуі үшін жүйе керек: тұрақты жаттығу, турнирлер, оқу-жаттығу жиындары, қалпына келу, денсаулық пен оқуға көңіл бөлу.
– Қазақстанда жастар дзюдосына жеткілікті көңіл бөлініп жатыр ма?
– Даму бар. Турнирлер өткізіліп жатыр, бапкерлер жұмыс істейді, балалар жаттығады. Бірақ әрқашан жақсартатын тұстар бар. Үлкен қалаларда мүмкіндік көбірек, ал шағын елді мекендерде талантты баланың жақсы жарысқа немесе жиынға баруы қиынырақ болуы мүмкін.
Менің ойымша, тек жеңіп жүрген балаларды ғана емес, енді ғана әлеуетін көрсете бастаған спортшыларды да қолдау маңызды. Ерте кезеңде көмектессе, спортшының жоғары деңгейге жетуге мүмкіндігі пайда болады.
– Сізде турнирде төрешілікке қатысу тәжірибесі де болған. Бұл сізге не берді?
– Дзюдоға тек спортшы ретінде емес, төрешілік жағынан қарағанда, күрестің өзін тереңірек түсінесің. Ереженің, әділдіктің, төреші шешімін құрметтеудің қаншалықты маңызды екенін көресің.
Сонымен қатар турнир ұйымдастырудың еңбегін бағалай бастайсың. Әр белдесудің артында төрешілердің, бапкерлердің, командалардың және ата-аналардың еңбегі тұрады. Бұл спортқа ересек көзқараспен қарауға көмектеседі.
– Дзюдоны енді бастап жатқан балаларға не айтар едіңіз?
– Асықпау керек және қиындықтан қорықпау керек. Басында қиын болуы мүмкін: құлау, шаршау, түсініксіз әдістер. Бұл қалыпты жағдай. Ең бастысы – жаттығуға тұрақты бару, бапкерді тыңдау және біртіндеп жақсырақ болу.
Бірден тек медаль туралы ойлаудың қажеті жоқ. Алдымен процесті жақсы көру керек. Егер адал еңбек етіп, жеңілістен кейін берілмесең, нәтиже келеді.
– Ал ересектерге – ата-аналарға, бапкерлерге, шенеуніктерге, демеушілерге не айтар едіңіз?
– Жас спортшы жалғыз қалмауы керек. Егер біз Қазақстанда мықты дзюдошылар тәрбиелегіміз келсе, балаларды олар чемпион болғаннан кейін емес, әлдеқайда ертерек қолдауымыз керек.
Жастар спорты – тек медальға салынған инвестиция емес. Бұл – денсаулыққа, тәртіпке, мінезге және болашақ ұрпаққа салынған инвестиция.
Дзюдо құрметке, жауапкершілікке және адал күреске үйретеді. Бұл қасиеттер тек татамиде ғана емес, өмірде де маңызды. Сондықтан жастар спортын қолдау – тек спорттық нәтиже мәселесі емес, мықты адамдарды тәрбиелеу мәселесі.
– Дзюдодағы жылдарыңыздан қандай басты қорытынды жасадыңыз?
– Спортшыны бір ғана медаль емес, күнделікті еңбек мықты етеді. Дзюдо адамның жеңістен кейін өзін қалай ұстайтынын, жеңілісті қалай қабылдайтынын, қарсыласына, бапкеріне және командасына қалай қарайтынын көрсетеді.
Қазақстандағы жастар дзюдосы туралы айтсақ, ең маңыздысы – балалардың спортқа деген қызығушылығын сақтап қалу. Оларға жағдай жасау, қолдау көрсету және дұрыс үлгі беру керек. Сонда бізде чемпиондар ғана емес, мықты адамдар да көбейеді.
Мағжан Шакиев – дзюдошы, Жасөспірім кезінде ол республикалық және ашық турнирлерге қатысып, 46 және 50 келі салмақ дәрежелерінде бірінші орындар иеленген. Оның спорттық тәжірибесінде жарыстарға қатысумен қатар, турнирлердегі төрешілік тәжірибесі де бар. Бұл оған дзюдоға тек спорт ретінде емес, тәрбие, ереже және қарсыласқа құрмет жүйесі ретінде қарауға мүмкіндік береді.
