Кейінгі уақытта ақпараттық кеңістікте "Қазақтелеком" белсенді түрде сынға ілігіп жүр.
Мамырдың басында акционерлік қоғам 2025 жылғы қаржылық есептілігін жариялады. Ондағы ең қызықты деректердің бірі - топ-менеджментке төленген 752,3 миллион теңге көлеміндегі сыйақы болды. Бұл жағдай, әсіресе ұялы байланыс пен интернет сапасына қатысты тұрақты шағымдар фонында қазақстандықтар арасында қызу талқы тудырды.
Қоғамдық қызығушылықтың артуына байланысты Tengrinews.kz редакциясы еліміздегі ең ірі телекоммуникация компаниясының нақты жағдайын тереңірек түсіну үшін бір ғана көрсеткішпен шектелмей, аудиторлардың 118 беттен тұратын толық есебін зерттеп шықты.
Есептің мазмұны қандай?
Айта кетейік, "Қазақтелекомның" аудиттелген есебі биыл мамырдың басында KASE қор биржасының сайтында жарияланды.
Сондай-ақ, тексеру қорытындысы бойынша аудиторлар оң қорытынды бергенін алдын ала нақтылайық. Тексерушілердің пікірінше, ұсынылған есептілік компанияның қаржылық жағдайын шынайы көрсетеді.
Дегенмен аудиторлар компанияның ақшаны қаншалықты тиімді жұмсайтыны, шығындардың негізділігі және т.б. туралы қорытынды жасамайтынын баса айту керек. Олар тек есептегі цифрлардың шындыққа сәйкестігін тексереді. Осы тұрғыдан алғанда ешқандай ескерту жоқ.
Әрі қарай "Қазақтелекомның" 2025 жылғы қаржылық жағдайын егжей-тегжейлі талдаймыз.
"Қазақтелекомның" иесі кім?
Аудиторлар өз есебінде "Қазақтелекомды" топ деп атайды, өйткені тексеру тек бір компанияны ғана емес, онымен байланысты құрылымдарды да қамтиды. "Қазақтелекомнан" бөлек, аудиторлар тағы алты компанияны тексерді. Олардың ішіндегі ең танымалдары - акцияларының 51 пайызы "Қазақтелекомға" тиесілі "Кселл" АҚ ұялы байланыс операторы, сондай-ақ ауылдық жерлерде байланысты қамтамасыз ететін "Ауыл Телеком" ЖШС.
Бұған дейін топтың құрамына Tele2 операторына иелік ететін "Мобайл Телеком-Сервис" (МТС) ЖШС кірген болатын. Алайда 2025 жылдың қаңтарында ол сатылып кетті.
Сондай-ақ "Қазақтелекомның" негізгі иелері кім және акционерлік қоғамға кім қаншалықты дәрежеде иелік ететінін анықтап алған жөн.
Үлестік қатысу бойынша бөлініс төмендегідей:
Аудиторлық есептен скриншот
Көріп отырғанымыздай, есепте акциялардың сегіз пайызына "Telecom Systems LTD" жеке компаниясы иелік ететіні көрсетілген. Ал ол Қазақстандағы 75 ең бай бизнесменнің тізімінде 44-орында тұрған, дәулеті 228 миллион долларға бағаланған миллионер Нұрлан Артықбаевқа тиесілі.
2025 жылдың тамызында БАҚ мәліметінше, ол Jusan Bank-тен акцияларды сатып алып, "Қазақтелекомдағы" үлесін 9,96 пайызға дейін арттырған. Алайда аудиторлар есебіне сүйенсек, 2024 жылға қарай Артықбаевтың үлесі тоғыз пайызды құраған, ал былтырғы жыл қорытындысы бойынша азайған. Есепте мұның себептері ашып көрсетілмеген.
Акциялардың 3,4 пайызы - "Әлеуметтік даму қорының" үлесі, ал The Bank of New York арқылы орналастырылған америкалық депозитарлық қолхаттарға (АДҚ) акциялардың 0,6 пайызы тиесілі.
Қалған 8,8 пайызы "басқа акционерлерге" тиесілі. Олардың нақты кім екені көрсетілмеген.
"Қазақтелеком" активтері
Енді "Қазақтелекомның" ақшалай баламадағы иелігін қарастырайық. Есепке сүйенсек, компанияның жиынтық активтері 1,4 триллион теңге болады.
Бұл топтың барлық мүлкі: бүкіл ел бойынша ұялы байланыс мұнаралары, жерасты кабельдері, серверлік бөлмелер, кеңселер, жабдықтар, шоттағы ақшалар және т.б.
Аудиторлық есептен скриншот
Сома орасан зор, бірақ бұл "қалтадағы дайын ақша" емес - бұл компания иелігіндегі барлық мүліктің, соның ішінде несиеге алынғандарының да құны.
Бұл ретте жалпы соманың ішіндегі айналымдағы активтер тек 247,2 миллиард теңге (шамамен 18 пайыз) болады. Бұл - "қалтадағы" нақты ақша, сондай-ақ клиенттердің қарыздары мен қорда сақталғаны.
Қалғанының бәрі - ұзақ мерзімді инфрақұрылым: мұнаралар, кабельдер, серверлер. Бұл компанияда жедел жұмсай алатын бос ақшаның салыстырмалы түрде аз екенін білдіреді.
"Қазақтелеком" неден табыс табады?
Сондай-ақ компанияның неден және қандай көлемде табыс табатыны қызық.
- Табыстың негізгі көзі - интернет. Деректерді беру қызметтері компанияға 283,4 миллиард теңге әкелді, бұл бүкіл жылдық кірістің тең жартысына жуық.
- Екінші орында - телефон байланысы және шамамен 103,5 миллиард теңге.
- Компания тағы 56,2 миллиард теңгені телефондар мен жабдықтарды сатудан тапты - бұл өткен жылмен салыстырғанда бірден 54 пайызға өскен.
Аудиторлық есептен скриншот
Сондай-ақ құжаттан "Қазақтелеком" үшін қай клиенттер тиімдірек екенін білуге болады: азаматтар ма, бизнес пе әлде мемлекет пе:
- Жеке тұлғалар компанияға жылына 355 миллиард теңге немесе кірістің 62 пайызын әкелді.
- Бизнес - тағы 99,8 миллиард теңге.
- Мемлекет - 58,1 миллиард теңге.
- Ал басқа байланыс операторлары - 55,3 миллиард теңге.
Дегенмен, 568,2 миллиард теңге - бұл таза пайда емес (бұл көрсеткіш іс жүзінде көбірек болуы мүмкін, өйткені мұнда сатудан түскен пайыздар, бағам айырмашылығы және тағы басқалар ескерілмеген). Осы ақшадан "Қазақтелеком" жалақы, қарыздар мен салықтарды төлеп, өзге де міндеттемелерін жапты.
Шығындар құрылымы келесідей:
- Шамамен 458 миллиард - жұмысшы персоналдың жалақысы, жабдықтардың амортизациясы, электр энергиясы ақысы, жалдау, техникалық қызмет көрсету және тағы басқалар.
- 41 миллиард теңге - әкімшілік шығындар: менеджменттің жалақысы, кеңселер, заңгерлер, бухгалтерлер.
- 51 миллиард теңге - қарыздар бойынша пайыздарды төлеу.
- Басқа да шығындар.
Қорытындылай келе, шығындарды есепке алғандағы қалдық небәрі 34,5 миллиард теңге болады, бұл - жалғасып жатқан қызметтен түскен таза пайда.
Аудиторлық есептен скриншот
Алайда "Қазақтелеком" есепте жалпы таза пайданы 141,9 миллиард теңге деп көрсетеді. Таза пайда үшін бұл айтарлықтай қомақты сома, өткен жылмен салыстырғанда екі есеге жуық көп. Бірақ құжатқа мұқият үңілсек, бұл цифр принципті түрде ерекшеленетін екі бөлікке бөлінеді.
- 34,5 миллиард теңге - бұл компанияның күнделікті жұмысынан тапқан табысы: интернет, мобильді байланыс, дата-орталықтар, телефония. Яғни, миллиондаған қазақстандықтар ай сайын төлейтін қызметтер.
- 107,5 миллиард теңгеге - "Мобайл Телеком-Сервис" (МТС) ЖШС мобильді операторын қатарлық Power International Holding (PIH) конгломератына сатқаннан кейінгі табыс. Сондықтан бұл "тоқтатылған қызметтен түскен пайда" ретінде көрсетілген.
Tele2 қатарлықтарға қалай сатылды?
Есепте бұл маңызды мәміле егжей-тегжейлі сипатталған. 2024 жылғы 30 сәуірде топтың жалпы жиналысы МТС (Altel/Tele2) еншілес компаниясындағы 100 пайыздық үлесті Қатардың Power International Holding компаниясына сату туралы шешім қабылдады.
Мәміле сомасы 1,1 миллиард доллар болды.
Төлем екі бөлікке бөлінді. 700 миллион доллар (369,9 миллиард теңге) сыйақыны бірінші траншпен төлеу туралы шешім қабылданды, ал қалған 400 миллион доллар (184,2 миллиард теңге) төлем үш жылға бөлінді.
Аудиторлық есептен скриншот
Құжатқа сәйкес, мобильді операторды сату туралы шарт 2024 жылғы 4 маусымда жасалды, ал МТС-тегі 100 пайыздық үлесті сату 2025 жылғы 14 қаңтарда аяқталды. Екі күннен кейін "Қазақтелеком" 370 миллиард теңге көлеміндегі төлемнің бірінші бөлігін алды.
Бұл ретте есепте сатудан түскен таза активтер 414,6 миллиард теңге болғаны көрсетілген - бұл мәлімделген құннан 171,5 миллиард теңгеге аз. Бұл қаражат қарыздарды, жалдау міндеттемелерін, мемлекеттік субсидияларды, салықтарды төлеуге, активтерді жоюға және компанияның берешегін өтеуге жұмсалды.
Аудиторлық есептен скриншот
Оның үстіне, компанияны сату нәтижесінде "Қазақтелеком" 76,5 миллиард теңге көлемінде корпоративтік табыс салығын төлеуі тиіс болған.
Сондай-ақ есепте 2025 жылы "Қазақтелекомның" мобильді операторды сатқаны үшін кезекті транш ретінде 136,4 миллиард теңге алғаны айтылған. Алайда салықтар төленгеннен кейін бұл сома 107,4 миллиард теңге болған.
Бұл компанияның өткен жылғы таза пайдасының негізгі бөлігі саналады.
Қорытынды
Түйіндей айтсақ, жалпы цифрлар бойынша "Қазақтелекомның" түсімі жарты триллион теңгеден асады. Дегенмен, негізгі бизнестің нақты табыстылығы - 568 миллиард теңге жалпы түсімнің ішінде небәрі 34,5 миллиард теңге. Маржа - бар болғаны алты пайыз шамасында.
Өткен жылмен салыстырғандағы рекорд 141,9 миллиард теңге таза пайда - активті қатарлықтарға сатудың нәтижесі. Бұл мәміле болмағанда, пайда төрт есе аз болар еді.
Тікелей мемлекеттік қолдау
Бұл ретте компания мемлекеттен жыл сайын шамамен 30 миллиард теңге субсидия мен өтемақы алады, ал оның ең ірі кредиторы - өзінің негізгі акционері, "Самұрық-Қазына" мемлекеттік қоры. Компания қорға 184 миллиард теңгеге жуық қарыз.
2025 жылы компания 21,3 миллиард теңге мемлекеттік субсидия алды. Бұл - радиожиіліктерді төлеуге бағытталған жеңілдік. Толық нарықтық құнның орнына компания 10 пайыз ғана төлейді, ал қалған 90 пайызын мемлекет, іс жүзінде, кешіреді.
Айта кетерлігі, 2024 жылы субсидия сомасы 22,9 миллиард теңге болған.
Аудиторлық есептен скриншот
Құжатта көрсетілгендей, "Қазақтелеком" бұл қаражатты кең жолақты интернетті дамытуға жұмсауға міндеттелген. Алайда бұл дамудың нәтижелері туралы әзірге ештеңе белгісіз. Міндеттеменің орындалуы бір жылдан кейін, факт бойынша тексеріледі.
Сонымен қатар, ауылдық жерлердегі жұмысы үшін мемлекет "Қазақтелекомға" өтемақы ретінде тағы 7,9 миллиард теңге төледі.
Мысалы, мемлекет клиент ретінде байланыс қызметтері үшін "Қазақтелекомға" 58 миллиард теңге төлейді.
"Қазақтелекомның" қарыздары
"Қазақтелекомның" міндеттемелерін де егжей-тегжейлі қарастырған жөн.
Аудиторлық есептен скриншот
Алайда бұл әдеттегі мағынадағы несиелер емес. Компания қарыздары келесідей құрылымдалған:
- 334,2 миллиард теңгеге жуық сома - бұл банктер мен инвесторлардан алынған пайыздық несиелер мен қарыздар (пайыздарды есептемегенде).
- 62 миллиард теңге - алдағы жылдарға арналған мұнаралар, ғимараттар мен жабдықтарды жалдау ақысы.
- 173 миллиард - төленуі тиіс салықтар, клиенттерден алынған аванстар, әлеуметтік аударымдар және тағы басқалар.
- 104,3 миллиард теңге - сауда-саттық бойынша кредиторлық берешек.
Компанияның нақты қарыз жүктемесін бағалау үшін аудиторлар алғашқы екі санатты есепке алады.
Біз бірінші санатқа - 334,2 миллиард теңгеге тоқталамыз.
Бұл - компания жыл сайын орындауға міндетті міндеттемелер. "Қазақтелекомның" ірі кредиторларының тізімін қарастырайық (төменде көрсетілген міндеттемелер жиынтығында пайыздарды және т.б. қамтуы мүмкін болғандықтан, аталған қарыз көлемінен асып кетуі мүмкін):
- "Самұрық-Қазына" - 183,6 миллиард теңге қарыз.
"Қазақтелекомның" ең ірі кредиторы - оның бас компаниясы. Мәселе мынада: компания бағалы қағаздар шығарды, ал "Самұрық-Қазына" оларды сатып алды. 2025 жылы "Қазақтелеком" бас компанияға қарыздар мен облигациялар бойынша сыйақы ретінде 28,5 миллиард теңге берешек болды.
Аудиторлық есептен скриншот
- Облигациялардың ішінде "Кселл" бойынша 87 миллиард теңгелік міндеттемелер де бар.
Топтың еншілес компаниясы да облигациялар арқылы қарыз қаражатын тартқан. Барлығы үш бағалы қағаз шығарылымы болды:
- 2027 жылдың қыркүйек-қазанда өтелетін 45,96 миллиард теңгеге;
- 2028 жылдың маусымында өтелетін 25,3 миллиард теңгеге;
- 2027 жылдың сәуірінде өтелетін 15,7 миллиард теңгеге.
Аудиторлық есептен скриншот
Сонымен, "Кселл" облигациялар бойынша шамамен 87 миллиард теңге қарыз. Барлық үш қарыз 2027–2028 жылдары жабылуы тиіс.
- Қазақстанның Даму Банкі - шамамен 56 миллиард теңге (номиналды сома).
2025 жылдың қарашасында "Қазақтелеком" Қазақстанның Даму Банкінде жалпы лимиті 141,1 миллиард теңге болатын несие желісін ашты. Бұл қаражатты бөліп алуға болады, ал алынған соманы қайтару қажет.
Аудиторлық есептен скриншот
2025 жылдың соңында компания алғашқы траншты - 40 миллиард теңгені алды. Тағы 101,1 миллиард теңге қолжетімді және оны алдағы екі жыл ішінде алуға болады. Сонымен қатар, "Қазақтелекомның" сол ҚДБ алдында ескі қарызы бар - бұрын жылдық сегіз пайызбен алынған, 2032 жылға дейін өтелуі керек шамамен 15,8 миллиард теңге несие.
- Қазақстандағы Қытай банкі - 15 миллиард теңге.
2025 жылдың мамырында "Қазақтелеком" Қазақстандағы Қытай банкінен жылдық 18,4 пайызбен 15 миллиард теңге несие алған. Өтеу мерзімі - 2026 жылдың ақпаны. Яғни, есеп шыққан кезде бұл қарыз жабылуы тиіс еді.
Аудиторлық есептен скриншот
- "Нұрбанк" - 8,1 миллиард теңге.
Компанияның "Нұрбанкте" несие желісі ашылған, оны 2025 жылы белсенді пайдаланған: жылдық 17–18,4 пайызбен 41,2 миллиард теңгеге жаңа қарыз алып, сонымен бірге 22,1 миллиард теңге көлеміндегі ескі қарыздарын өтеген.
Аудиторлық есептен скриншот
Қарапайым қазақстандықтың жағдайымен салыстырсақ, бұл былай көрінеді: ескі несиені жабу үшін жаңасын алып, үстіне тағы қосып алған.
2025 жылдың аяғында "Нұрбанк" алдындағы қарыз қалдығы шамамен 8,1 миллиард теңге болған, оның бір бөлігін 2026 жылдың қыркүйегінде қайтару қажет.
Компания тапқан табысынан көрі қарызын көбірек өтеп жатыр ма?
"Қазақтелекомның" қарыз жүктемесі жыл санап өсіп келеді және есептен аңғаруға болатындай, оны өтеу шығындары негізгі бизнестен түсетін табыстан асып түсетін деңгейге жеткен болуы мүмкін.
2025 жылы компания тек қарыздар бойынша пайыздарды төлеуге ғана шамамен 42,6 миллиард теңге жұмсаған. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш шамамен 31,8 миллиард болған еді. Демек, бір жыл ішінде қарыз бойынша төлемдер сомасы 34 пайызға өскен.
Аудиторлық есептен скриншот
Жоғарыда айтылған 334,2 миллиард теңге көлеміндегі жалпы қарыздың құрылымына жеке тоқталу қажет. Ол екі бөлікке бөлінеді:
- қысқа мерзімді - алдағы бір жыл ішінде төленуі тиіс ақша,
- ұзақ мерзімді - екі жылдан бес жылға дейінгі кезеңде төленетін төлемдер.
Сонымен, есепке сәйкес, қарыздың басым бөлігін дәл осы қысқа мерзімді қарыздар құрайды. 2025 жылы бұл көрсеткіш 187,8 миллиард теңгеге жетіп, бір жыл бұрынғымен салыстырғанда шамамен 23 пайызға артқан.
Аудиторлық есептен скриншот
Бұл жақсы көрсеткіш емес. "Қазақтелекомның" өз мойындауынша, қысқа мерзімді міндеттемелер олардың айналымдағы активтерінен 123,1 миллиард теңгеге асып кеткен.
Бұл дегеніміз - компанияның алдағы бір жылда қарыздарын өтеуге қолма-қол ақшасы жетпейді деген сөз.
Аудиторлық есептен скриншот
Алайда құжатта бұл үш себепке байланысты айтарлықтай мәселе ретінде көрсетілмеген:
- Бірінші - "Самұрық-Қазына" "Қазақтелекомға" бес жыл мерзімге 120 миллиард теңге қаржы бөлуге дайын.
- Екінші - қысқа мерзімді облигациялардың бір бөлігін ешкім шұғыл өтеуді талап етіп жатқан жоқ.
- Үшінші - компанияда шұғыл жағдайда қолдануға болатын 224 миллиард теңгеге несие желілері ашық тұр.
Аудиторлық есептен скриншот
Сондай-ақ "берешек коэффициенті" сияқты көрсеткішке де назар аударған жөн.
Есепке сәйкес, бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 0,41-ден 0,54-ке дейін өскен. Бұл дегеніміз - "Қазақтелеком" тапқан әрбір 100 теңгенің 54 теңгесін қарыз өтеуге жұмсайды, яғни тапқан табысының басым бөлігі қарызға кетеді. Үрдіс айқын - қарыз жүктемесі бизнестің өзінен жылдамырақ өсіп жатыр.
Дивидендтер
Қаржылық есептілік жұртшылықты көбірек қызықтырған тағы екі жайтты - топ-менеджменттің сыйақысы мен акционерлердің дивидендтері туралы ақпаратты ашып берді.
Басшылықтан бастайық. Есепке сәйкес, 2025 жылы "негізгі басқарушы персонал", яғни компанияның топ-менеджерлері жалпы сомасы 752,3 миллион теңге сыйақы алған. Бір жыл бұрын, 2024 жылы бұл көрсеткіш жоғары болған - 906,6 миллион теңге.
Естеріңізге сала кетейік, "Қазақтелекомның" басқарма төрағасы - "негізгі басқарушы персоналға" кіретін бұрынғы цифрлық даму министрі Бағдат Мусин.
Бұл ақпарат БАҚ-та кеңінен тарады. Бұған жауап ретінде "Қазақтелеком" былай хабарлады:
"Қаржылық көрсеткіштердің жақсарғанына қарамастан, бір жыл ішінде шығындар 17 пайызға қысқарды".
Сондай-ақ, негізгі басқарушы құрамның сыйақысына жалақы да, бонустар да, салықтар да, зейнетақы мен әлеуметтік аударымдар да кіретінін атап өтті.
Бұл ретте есепте аталған тармаққа қатысты ешқандай егжей-тегжейлі мәлімет берілмеген. Онда топ-менеджмент құрамында қанша адам бар екені, олардың ең болмаса біреуінің жалақысы қанша екені және сыйақылардың нақты қандай көрсеткіштер бойынша төленетіні көрсетілмеген.
Дивидендтерге қатысты жағдай тіпті қызық.
Аудиторлық есептен скриншот
Бұл, сірә, МТС компаниясының қатарлықтарға сатылуымен де байланысты болса керек, себебі 2025 жылдың қаңтарында "Қазақтелеком" шоттарына 700 миллион доллар көлемінде ірі транш түсті. Есепте бұл екі оқиға тікелей байланыстырылмаған, десе де бұл контексті ескерусіз қалдыруға болмайды.
Сондай-ақ есептен 2025 жылы "Қазақтелеком" 123 миллиард теңге тапшылықты тіркеп, кассалық алшақтықты жабу үшін акционер "Самұрық-Қазынадан" 120 миллиард теңгеге жаңа несие сұрағанын білеміз. Бұл ретте акционерлер компаниядан 293,4 миллиард теңге дивиденд алды - бұл бір жылдағы негізгі бизнестен түскен бүкіл таза пайдадан тоғыз есе көп.
"Қазақтелекомның" жеке тұлғаларға арналған қызметтері
2026 жылдың басында "Қазақтелеком" абоненттері байланыс қызметтері үшін төлемдердің өскенін байқағанын еске сала кеткен жөн. Бұл әсіресе бекітілген тарифтер бойынша ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасқан қазақстандықтарды таңғалдырды. Компания мұны ҚҚС мөлшерлемесінің 12 пайыздан 16 пайызға дейін көтерілуімен түсіндірді. Олардың айтуынша, салықсыз тариф құны бұрынғы деңгейде қалған.
Сондай-ақ есепте 2022–2025 жылдары монополиялық жоғары бағалар мен бәсекелестермен келісілген іс-қимылдар жасады деген күдікпен "Қазақтелеком" құрылымдарына қарсы ашылған бес монополияға қарсы тергеу туралы айтылады. Сондай-ақ аудиторлар құжатында тағы бір қызықты деталь бар:
Аудиторлық есептен скриншот
Яғни, осы тергеулердің біріне берген жауабында "Қазақтелеком" жеке тұлғаларға интернетке қолжетімділік қызметін ұсыну шығынды екенін мәлімдеген.
Дайындаған: Дина Шәріпхан
