Қалаға КСРО-ның белгілі актерлері мен режиссерлері, техникалық мамандары және кино саласының өзге де өкілдері келді. Дәл осы кезеңде Алматыда "Иван Грозный", "Александр Невский", "Біздің қаланың жігіті", "Котовский", "Әуе тасымалдаушысы" сияқты бірқатар танымал фильм түсірілді. Tengrinews.kz мақаласында тарихшы әрі саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков бұл кезеңнің қазақ киносына қандай ықпал еткенін және жергілікті билік үміт артқан "кеңестік Голливудтың" Алматыда неге қалыптаспағанын әңгімеленеді.
Бұл Алматы мен тұтас Қазақ КСР тарихындағы ерекше әрі күрделі кезең болды. Қала майданның тылдағы тірегіне айналды: мұнда эвакуацияланғандар көптеп келді, жараланған жауынгерлер жеткізілді, әскери бөлімдер жасақталды.
Әрине, мұнша міндетті бір мезетте атқаруға жергілікті биліктің мүмкіндігі шектеулі еді. Қаланың инфрақұрылымы мұндай ауыртпалыққа дайын болмады. Эвакуациямен келгендердің естеліктерінде электр жарығы кейде 15 күнге дейін болмай қалғаны айтылады. Азық-түлік те тапшы болды. Соғыс салған ауыртпалықты ескерсек, бұл шынымен де қиын уақыт еді.
Алайда Орталық біріккен киностудия қандай жағдайда жұмыс істегенін ескерсек, сол кезеңде өте көп фильм түсірілді. Мәселе эвакуацияланған кино мамандарына тұрмыстық жағдай жасауымен ғана шектелген жоқ. Кино өндірісіне қажет жабдық, зертхана, техникалық мүмкіндік те керек еді. Ал Алматы киностудиясында ондай база болмағандықтан, қажет дүниенің бәрі Мәскеуден жеткізілді.
Бірақ соғыс кезінде көлік жүйесіне түскен орасан салмақ жағдайында кино жабдықтары ең алдымен жеткізілетін маңызды жүктің қатарына кірмеді. Сондықтан жергілікті жерде мамандар бар мүмкіндікті пайдаланып, қиын жағдайда да кино түсірудің жолын табуға мәжбүр болды.
Осы тұрғыдан Михаил Роммның 1942 жылғы 18 ақпанда Орталық біріккен киностудия директорына жазған хаты назар аудартады:
"Сіздерден бір сәтке өзіңізді кинематографияның алғашқы кезеңінде жүргендей елестетуді сұраймыз. Ол кезде павильон да, қуатты жарық қондырғылары да, үлкен электр станциялары да болған жоқ. Бірақ сонда да адамдар күн сәулесін пайдаланып декорация түсірудің амалын тапты, қолда бар жағдаймен жұмыс істеді, соның өзінде фильмдер түсірілді".
Ромм тек табысты режиссер емес, ВГИК-тегі ықпалды ұстаз ретінде де танылды. Оның шәкірттері қатарында Андрей Тарковский, Василий Шукшин, Григорий Чухрай, Элем Климов және басқа да белгілі режиссерлер болды. 1942 жылғы 17 маусымда өткен шығармашылық актив жиналысында Ромм "Мосфильм" монтаж жабдықтарын толық алып шыға алмағанын айтқан. Жабдықтардың біразы жолда бүлінген, бір бөлігі басқа мекенжайларға кетіп қалған, енді бірі жоғалған. Бірақ осындай қиындықтарға қарамастан, олар кино түсіруді тоқтатпады.
Мәскеу мен Ленинградтан мәдениет пен өнердің осынша көрнекті өкілдерінің Алматыға келуі Қазақ КСР басшылығы үшін өз мәдени ортасын дамытуға берілген үлкен мүмкіндік еді.
Әрине, сол жылдары айтылған "Қытаймен шекарадағы Голливуд" немесе "КСРО кинематографиясының оңтүстік базасы" идеясын толық жүзеге асыру тым ауқымды әрі күрделі міндет болатын. Бірақ мұндай тарихи мүмкіндікті мүлде пайдаланбай қалу да дұрыс болмас еді.
Мысалы, 1942 жылғы 14 шілдеде Орталық біріккен киностудия директорының Қазақ КСР атынан орынбасары Қабыш Сиранов Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Николай Скворцов пен ОК-нің идеология жөніндегі хатшысы Мұхамеджан Әбдіқалықовқа хат жазды:
"Біз бұл мүмкіндікті Қазақстанда өнердің ең күрделі әрі ең ауыр саласы – киноны дамыту үшін барынша пайдалануымыз керек. Аз уақытта ұлттық шығармашылық кадрлардың негізгі тобын қалыптастыруға күш салу қажет. Онсыз қазақтың ұлттық кино өнерін жасау мүмкін емес. Қазір Орталық біріккен киностудияда қазақтардан бар болғаны бір режиссер ассистенті мен екі оператор ассистенті ғана жұмыс істейді. Бұл бізді еш қанағаттандырмайды. Өнер көп адамның еңбегімен жасалады. Ал кино сияқты күрделі, бірнеше өнердің басын қосатын саланы үш адаммен құру мүмкін емес".
1943 жылғы 18 маусымда ҚазКСР Халық комиссарлары кеңесі мен партияның Орталық комитеті "Алма-Ата қаласындағы Орталық біріккен киностудия фильмдерінің өндірісін дамыту және кеңейту шаралары туралы" қаулы қабылдады.
Құжатта ЦОКС-тың фильм шығарудағы жетістіктері және оның жұмысына жағдай жасау үшін республика тарапынан атқарылған жұмыстар атап өтілді.
Сонымен қатар, қаулыда киностудияның Алматыда болған уақытында Қазақстан еңбеккерлерінің тылдағы жанқияр еңбегін және майдандағы қазақ жауынгерлерінің ерлігін көрсететін бірде-бір толықметраж көркем фильм түсірмегені сынға алынды. Қазақтар арасынан кәсіби кино мамандарын даярлау жұмысы да жеткіліксіз деп бағаланды.
Одан әрі құжатта ресми тілмен былай делінген:
"Орталық біріккен киностудия ең алдымен бүкілодақтық экранға арналған фильмдер жасауға тиіс. Олар орыс тілінде де, КСРО халықтарының тақырыптары негізінде де түсірілуі қажет. Сонымен қатар, орыс тақырыбындағы жоғары көркем фильмдермен қатар, қазақ халқының өмірі мен тарихына негізделген көркем картиналарды тезірек түсіруге ерекше көңіл бөлу керек".
Бұдан кейін 1944 жылы жарыққа шығуға тиіс "Абай" және "Жамбыл" фильмдерін дайындау бойынша іс-шаралар жоспары белгіленді:
- 1943 жылғы 1 қыркүйектен бастап 25 адамнан тұратын қазақ киноактерлер мектебі құрылсын.
- Жазушылар одағына Қазақстан материалдары негізінде сценарийлер дайындау жоспарын авторларын көрсете отырып жасау және оны 1 тамызға дейін Партияның Орталық Комитетінің қарауына ұсыну тапсырылсын.
- ЛКЖО (комсомол) Орталық Комитетіне ОБКиС цехтарында жұмыс істеу үшін 15 комсомолды бөлу ұсынылсын.
Бұл қалыпты бюрократиялық тәсіл еді. Бірақ 1943 жылғы маусымға қарай соғыста бетбұрыс басталғаны белгілі болды. Алда әлі Курск шайқасы тұрғанымен (ол 1943 жылдың шілдесінде өтті), немістер Сталинград түбінде жеңілгеннен кейін жағдайдың түбегейлі өзгергені анық еді.
1943 жылдың аяғы мен 1944 жылдың басында эвакуацияланған кинематографистердің кері қайту процесі басталды. Сондықтан ҚазКСР билігі өзі үшін қандай да бір нәтижеге қол жеткізгісі келді. Соның ішінде жеке кинематографиялық базаның болуы басқа республикалар арасында бәсекелестік артықшылық еді.
Иосиф Сталиннің Жұмабай Шаяхметовке ерекше ілтипатпен қарауының тарихы, оның ҚазКСР Орталық Комитетінің екінші хатшысы бола тұрып, ОБКиС жұмысын және КСРО идеологиясында орасан зор рөл атқарған барлық фильмнің өндірісін қамтамасыз ете алуына негізделуі әбден мүмкін.
Соғыстан кейін Шаяхметов ҚазКСР-ді басқарған алғашқы қазақ болды. 1950 жылдан 1954 жылға дейін КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Іс жүзінде бұл бүкілодақтық парламенттің жоғарғы палатасы еді. Мұның Сталиннің ерекше көзқарасының салдары екені анық. Соғыс жылдарындағы Қазақстандағы киноөндіріс Шаяхметовтің Сталиннің назарында болуына мүмкіндік берген болуы ықтимал.
1941 жылғы қарашадан 1943 жылғы қарашаға дейін эвакуация кезінде барлығы 40 толықметраж туынды түсірілді, олардың басым бөлігі ОБКиС-те дайындалды. Оның ішінде бесеуіне тыйым салынса, тағы бірнешеуі кейінге қалдырылды.
Түсірілген фильмдердің идеология үшін маңызы зор болды. КСРО-да кино Владимир Ленин айтқандай тек "өнер атаулының ішіндегі ең маңыздысы" емес еді. Ол насихат жүргізу мен патриоттық рухты қолдаудың маңызды құралына айналды.
Қазақстан үшін ОБКиС-тің жұмыс істеген кезеңі тек бір үзік екені түсінікті. "Мосфильм" мен "Ленфильм" қызметкерлерінің негізгі бөлігі кеткеннен кейін, қуатты кинематографиялық база құру жоспары да, жергілікті киностудиядағы қазақ қызметкерлер санын көбейту жоспары да толық жүзеге аспай қалды.
- 1942 жылы 1222 қызметкердің ішінде қазақтардың саны 119 болды.
- 1944 жылы бұл көрсеткіш 1430-дың ішінде 144 адамға жетті.
Дегенмен, дәл осы уақытта Шәкен Айманов пен басқа да көптеген киноөнері қайраткерінің жұлдызы жанып, баға жетпес тәжірибе жинақталды. Жалпы, сол бір қиын-қыстау соғыс кезеңінің басты капиталы - Қазақстан астанасында уақытша тұрақтап қалған КСРО-ның интеллектуалл ортасының үздік өкілдері еді. Бұл мәдени ортаның өзгеруіне әсер етпей қоймады.
1940 жылдары Алматыда түсірілген Сергей Эйзенштейннің "Иван Грозный" көркем фильмінің афишасы
Материалдың аяғында көрнекті кинорежиссер, эвакуацияланғандардың бірі Сергей Эйзенштейннің күнделігінен Алматының күзі туралы жазбасын келтіргім келеді.
"Мұндағыдай жапырақ жауған күзді өмірімде көрген емеспін. Сары, қызыл, қызғылт сары жапырақтар қою сұр көшелерге алтын жаңбырдай төгіледі. Күн сәулесі сол алтын перделердің арасынан өтіп, ауаны да алтын түске бөлейді. Түскен жапырақтардың иісінен қала түгел демделіп қойған шайдың хош иісіндей аңқиды. Аяқ астында қызғылт сары, сары жапырақтар үгітіліп, ұнтаққа айналады. Алтын тозаңның үстімен жүргендей боласың. Жапырақ жаңбыры, әсіресе күрең түстілері, алыстағы қарлы таулардың көгілдір көрінісімен ерекше жарасады. Сепия мен кобальт түстерінің үйлесімі алыстағы, қазір қирап қалған Новгородтағы Фёдор Стратилат шіркеуіндегі Феофан Гректің фрескаларын еске салады. Бір күні мүмкіндік туса, "Тәж киген Иванның" алтын жаңбыр туралы айтқанда, бұл ойға мені Алматы өңіріндегі алтын жапырақтардың төгілуі жетеледі деп әдемілеп айтармын".
Және әрі қарай:
"Қазір төгіліп жатқан жапырақтар, шаңға айналып үгілген жапырақтар, көгілдір кеңістіктің арасынан Данаяның алтын жаңбырындай құйылып, алтын тиын болып түсіп жатқан жапырақтар, аяқ астында червонецтей домалап жатқан жапырақтар, арықтарды бітеп қалған жапырақтар, шіріген иісімен ауаны ауырлатқан жапырақтар маған "Пер Гюнтті" еске салады.
Онда бұл жапырақтар аяқталмай қалған ойлардың, бітпеген істердің, орындалмай қалған ниеттердің символы ретінде беріледі. Осы тұрғыдан алғанда, менің өз ішімдегі жапырақ жаууым Алматы көшелерін басқан алтын жапырақ тасқынынан ондаған есе асып түседі".
Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін
