20–30 жас аралығындағы қазақстандықтар үйлену тойын кейінге қалдырып немесе ресми некеден мүлдем бас тартып жатқанда, ересек буын арасында кері үрдіс байқалады. Ажырасқаннан және ұзақ жылдар бойғы жалғыздықтан кейін 40-45 жастағы қазақстандықтар АХАЖ бөліміне қайта бет алады. Tengrinews.kz тілшісі сарапшылармен бірге не болып жатқанын анықтап көрді.
Сандар не дейді?
Қазақстан да әлемнің көптеген елі сияқты адамдардың кешірек үйлену үрдісіне бет алып келеді. Алғаш рет некеге тұратындар азайып, қайта үйленетіндердің саны көбейіп жатыр. 45 жастан асқандар жаңа отбасы құруға жиірек бел буса, жастар ресми некеге тұруға асықпайды. Сарапшылардың айтуынша, бұл неке институтының дағдарысы емес, қоғамдағы көзқарастың өзгеруі. Ал бұл өзгеріс алдағы ондаған жылда елдің демографиялық жағдайына әсер етеді.
Біз елімізде жалпы неке саны азайып бара жатқанын бірнеше рет жазғанбыз.
Бұл ретте кейінгі кездері қызықты үрдіс байқала бастады - қайта некелесу саны артып келеді. Ұлттық статистика бюросы мәліметінше, қазір тіркелген әрбір бесінші некені бұрын ажырасқан адамдар құрайды: ерлер арасында қайта некелесу үлесі 20,8 пайызға, әйелдер арасында 19,4 пайызға дейін өскен.
Әсіресе орта жастағы адамдар арасындағы өзгерістер айқын байқалады.
- Кейінгі бес жылда некеге тұрған 45–54 жас аралығындағы ерлер саны шамамен 50 пайызға, ал әйелдер саны 75 пайыздан асаға артқан.
Бұл көбірек қазақстандықтар отбасын құруды тек жастық шақтың жобасы емес, ажырасудан немесе ұзақ жалғыздықтан кейінгі өмірдің жаңа парағын бастау мүмкіндігі ретінде қарастыратынын көрсетеді.
"Жастар үйленуге асықпайды, ал 40+ жастағылар қарым-қатынасты қалайды"
Статистикадан тәжірибеге көшейік. Біз бұл трендке пікір алу үшін адамдарға отбасын құруға көмектесетін сарапшыға жүгіндік. Кәсіби құдаша Алёна Гугля қазақстандықтар арасындағы "кеш неке" феномені туралы өз бақылауларын бөлісті.
- Бұл өте өзекті тренд, мен мұны үнемі көріп жүрмін. Егер жіліктеп шақсақ, қазіргі көрініс мынадай: жастар үйленуге асықпайды. Бойжеткендер мансап қуып, өзін-өзі дамытумен айналысады, олар үшін тезірек тұрмысқа шыққаннан көрі, аяққа нық тұру маңыздырақ. Ал АХАЖ-ға жететін сирек жұптардың өзі алғашқы тұрмыстық қиындықтарда ажырасып жатады - қазір бірін-бірі түсініп, жол беруді білетіндер аз. 40 жастан кейін жағдай мүлдем басқаша, мұнда қарым-қатынасқа деген сұраныс өте жоғары, - дейді маман.
Дегенмен, ол үлкен ықыласқа қарамастан, ересек адамдарға нақты қарым-қатынас құру оңай емес екенін атап өтті. Себебі 40+ жастағы ерлер мен әйелдердің мақсаттары мен сұраныстары әртүрлі.
- Бұл жастағы әйелдер көбіне өздерінің әлі де тартымды екенін дәлелдегісі келеді. Өмірдің бітпегенін, әлі де біреуге қызықты екенін сезіну маңызды. Сонымен қатар практикалық тұрғыдан: көбі тірек болатын, жиналып қалған мәселелерін - несиеден бастап бала күтіміне дейін шешуге көмектесетін ер азамат табудан үміттенеді, - дейді сарапшы.
Ал 40+ жастағы ерлерге келетін болсақ, Алёна Гугляның айтуынша, олар "көбіне қиялмен өмір сүреді".
- 40 жастан асқан ерлер көбіне қиял әлемінде жүреді. Олар жас қыздар өздерін тек бар болғаны үшін ғана жақсы көруі керек деп шын ниетпен сенеді. Сонымен қатар, сырттай қарағанда ер адам табысты, спортзалға баратын, бизнес жүргізетін болуы мүмкін, бірақ менталды тұрғыдан және әйелге деген көзқарасы жағынан ол 80-жылдарда қалып қойған, - дейді ол.
Дегенмен көптеген ересек жұп бұл қиындықтарды сәтті еңсеріп жүр. 40 жастан кейін отбасылық бақытын тапқан кейіпкерлеріміз соның дәлелі. Біз олардан бұрынғы және қазіргі отбасылық өмірі, "кеш" некенің ерекшеліктері, кездескен қиындықтары және екінші некеде не өзгергені туралы егжей-тегжейлі сұрап білдік.
Юлия: "Менің ер адамға қоятын талабым нақты болды: қауіпсіздік, тұрақтылық, мейірімділік және сенімділік"
- Қазір бұл туралы ашық айта аламын: ол кезде жасым 30-да болатын, баспа үйінде бас редактор едім. Карьера қуып, үй бетін сирек көретінмін. Жақындарым тарапынан "отбасын құру керек, бала туу керек" деген қысым күшейді, сосын мен соған көндім, - деп кейіпкеріміз Юлия бірінші некесіне не себеп болғанын айтып берді.
Әлеуметтік желіде бір жігітпен кездейсоқ танысып, жақындарының қысымымен қыз небәрі үш айдан кейін тұрмысқа шыққан.
- Үйленгеннен кейін оның алқаш, нарцисс және абьюзер екенін білдім: ол мені толық иемденгісі келді, тіпті отбасыммен араласуыма тыйым салды. Төркініме барған сайын қатты ұрысатынбыз, соған қарамастан үш жыл бірге тұрдық. Ол маған қол көтергеннен кейін ажырасуға арыз бердім, - дейді Юлия.
Ажырасқаннан кейін ол психологқа бара бастап, өмірдің жаңа қырларын ашқан.
- Ажырасқаннан кейін санамда бір нәрсенің дұрыс емес екенін түсіндім. Терапияға бардым. Бір жарым жылдан соң психолог мамандығына оқуым керек екенін ұқтым, өйткені мен сияқты әйелдер мыңдап саналады. Үшінші жоғары білім алып, қазір әйелдерге көмектесіп жүрмін, - дейді ол.
Юлия екінші күйеуімен 39 жасында танысу сайтында кезіккен. Бұл жолы ол некеге саналы түрде қарады.
- Мен 39-да, ол 40-та еді. Менің ер адамға қояр талабым өте айқын болды: қауіпсіздік, тұрақтылық, мейірімділік пен сенімділік. Екі айдан кейін бұл адамның менің сұраныстарыма сай келетінін түсіндім. Оған бұл туралы айтқанымда, ол мұндай ашықтыққа дайын болмай шықты. Оған мұндай сырласу, ашық сөйлесу мүлдем тән емес еді. Тіпті былай айтқанда: ол тұрақты әңгімелесуге үйренбеген, ал сезім, қарым-қатынас пен ортақ тұрмыс туралы айту ол үшін тіпті қиын болды. Ол бұл хикаяға эмоционалды түрде араласуға дайын емес еді. Бірақ бір жарым айдан кейін біз көшеде кездейсоқ кездесіп қалдық. Содан бері ажыраған емеспіз.
Юлия жұбайымен бірге. Фотоны материал кейіпкері ұсынды
"Ересек некенің" артықшылықтары
Біз Юлиядан "ересек" некенің артықшылықтары туралы сұрадық, ол мұның пайдасын екі тарап та сезінетінін растады. Оның айтуынша, күйеуі де "бірінші некесінде қанша қателік жібергенін түсінген және оларды түзетуге дайын болған". Кейіпкердің өзі бұл одаққа өзіне қандай қарым-қатынас керек екенін жақсы түсініп келген.
- Мен өзіммен, тәнім, ұстанымдарым және сенімдеріммен көп жұмыс істедім. Барлық түйткілді мәселені серіктесіңмен талқылауға болатынын және кейін күтпеген жайттар орын алмас үшін оны бастан-ақ келісіп алу керек екенін нақты түсіндім. Барлығын неғұрлым егжей-тегжейлі талқыласаңыз, бірге өмір сүру соғұрлым жеңіл болады. Мен сөйлесу - бақытты некенің іргетасы екенін ұқтым. Ал сейсмобелдеу - әйелдің өзін-өзі жақсы көруі, өзін тануы, өзіндік құндылығын мойындауы мен қабылдауы, ең бастысы - ер адамдарға деген құрметі.
- Екінші некенің біріншіден айырмашылығы неде, махаббат туралы түсінігіңіз өзгерді ме? - деп сұрадық кейіпкерден сөз соңында.
- Мүлдем өзгеше. Бірінші некемде мен бәріне көне беретінмін. Өзін ғана ойлайтын нарцисстің көңілі үшін елеусіз жанға айналдым. Ол жерде бақыттың иісі де сезілмеді. Екінші некеге дейін қателіктермен мықтап жұмыс істедім: ештеңеге төзуге болмайтынын, бәрін бірден ашық айту керек екенін, некеде екі адам бар екенін және әрқайсы өз әлемін әкелетінін, мұны түсініп, қабылдау қажет екенін, сондай-ақ қарым-қатынастың еңбек екенін нақты ұқтым. Осыны түсінгенде бәрі оңай әрі жеңіл бола бастайды. Махаббат туралы түсінігім тереңдеді: бұл - құрмет, қабылдау, қамқорлық, бірге жаңа нәрсені тануға деген құштарлық, жоспарлау, бір-бірінің әлсіз тұстарын білу және қолдау көрсету. Осы қыркүйекте отасқанымызға 4 жыл болады, - деп түйіндеді Юлия.
Ирен: "Әр адамның жанында әртүрлі қырымыздан ашыламыз, барлығы соған байланысты"
Келесі кейіпкеріміз Ирен осы материал жарыққа шығардан бірнеше апта бұрын ғана екінші рет тұрмысқа шықты. Ол бірінші некесінде 6 жыл тұрғанын және ажырасқаннан кейін ұзақ уақыт бойы байсалды қарым-қатынасқа түсуге ниеті болмағанын айтты.
- Бірінші және екінші некемнің арасында 12 жылдай уақыт өтті. Тұрмысқа шығу туралы ұсыныстар болса да, мен қаламадым. Ол ер адамдардан күйеу болатын тұлғаны көрмедім, - дейді Ирен.
Ол қазіргі күйеуімен 39 жасында танысқан, ол қарым-қатынас басталғаннан кейін бір жыл өткенде сөз салған.
- Бірінші рет ол бір жылдан кейін теңіз жағасындағы романтикалық кешкі ас кезінде ұсыныс жасады. Сақина сол кеште теңізге батып кетті, бұл қандай да бір белгі болған шығар, әйтеуір АХАЖ бөліміне дейін жетпедік. Келесі жыл кейбір өмірлік жағдайларға байланысты өте қиын болды. Бір жылдан соң ол тағы да теңіз жағасында маған ұсыныс жасады. Үйлену тойының күнін таңдауды оның еншісіне қалдырдым, - дейді кейіпкер.
Бірінші және қазіргі некесінің айырмашылығы туралы сұрағымызға Ирен бұл одақтарды салыстырмайтынын айтты: "Әр адамның жанында әртүрлі қырымыздан ашыламыз, барлығы соған байланысты", - деді ол.
Сондай-ақ ол "жас ұлғайған сайын тәжірибе жинақтап, махаббат - бір-бірін бағалайтын, құрметтейтін және бірге әрі бақытты болу үшін қолдан келгеннің бәрін жасайтын екі адамның одағы екенін түсінесің" деп қосты.
Мәриям: "Екінші некемде күйеуіме толықтай арқа сүйей аламын"
Келесі кейіпкеріміз Мәриям алғаш рет 32 жасында тұрмысқа шыққан. Алдыңғы кейіпкерлер сияқты, ол да бірінші некесінің сәтсіз болғанын айтады:
- Күйеуім жалқау еді, негізінен бәрін өзім сүйредім. 5 жылдан кейін ол бізді ұлымызбен қалдырып, ауылға анасының қолына кетіп қалды, - дейді ол.
Ажырасқаннан кейін Мәриям екінші рет ешқашан тұрмысқа шықпаймын деп шешкен. Жеке өмірі туралы ойлауға мүлдем уақыт болмағанын, "үлкен қалада баламен жалғыз қалу қиын болғанын" айтады.
Мәриям екінші күйеуімен өзі 42, ал күйеуі 43 жаста болғанда танысқан.
- Ол 17 жылдық некеден кейін ажырасқан екен. Біз 8 айдан соң үйлендік, - дейді ол.
Айналасындағылар жаңа некені жақсы қабылдаған. Оның артықшылықтары ретінде кейіпкер "құрмет, түсіністік, жанжалдың жоқтығы және ең бастысы - қаржылық жағдайдың жақсылығын" атайды.
Қиындықтар да болмай қалмады. Мәриямның айтуынша, бұрынғы жұбайлары олардың жаңа бақытын кешіре алмай, балаларын оларға қарсы айдап сала бастаған. Кейіпкердің бұрынғы күйеуі де, жаңа жолдасының бұрынғы әйелі де солай істеген.
Екінші некенің басты айырмашылығы туралы сұраққа Марьям былай деп жауап берді:
- Екінші некемде күйеуіме толық сенім арта аламын. Ол бізді толықтай асырап, қажеттіліктерімізді өтеп отыр.
Мария: "Бәрі ересек тұрғыдан болып жатыр"
Келесі кейіпкеріміз Мария алғаш рет 20 жасында тұрмысқа шығып, 20 жыл некеде болған. Оның айтуынша, күйеуімен ешқандай үлкен жанжал болмаған, тек бір сәтте "ортақ міндеттердің аяқталғаны" және ерлі-зайыптыны енді ештеңе ұстап тұрмағаны белгілі болған. Ажырасу туралы шешім күйеуімен бірлесіп қабылданған және "бәрі айқай-шусыз, ұрыс-керіссіз өткен":
- Біз бір-бірімізге алғыс айта отырып ажырастық, - дейді ол.
Ажырасқаннан кейін Марияның қайта тұрмысқа шығу ниеті болмаған.
- Тек бар зейінім мен ресурстарымды балаларыма, қаржылық жағына бағыттау керек деген ой болды. Өйткені балаларымның бірі - колледж студенті, екіншісі - мектеп оқушысы, екеуіне де білім беруім керек.
Бірақ көп ұзамай Мария жұмыста жаңа әріптесімен жолығып қалады, ол кезде екеуі де 40 жаста болатын.
- Менімен небәрі бірнеше күн сөйлескеннен кейін ол ер адам мені жібере алмайтынын, дәлірек айтқанда, егер менің кетіп қалуыма және басқа біреумен болуыма жол берсе, өзін ешқашан кешірмейтінін айтты, - дейді ол.
Марияның "тұрмысқа шығу жоспарымда жоқ еді, ондай мақсат қоймадым, қазір басқа міндеттер мен басымдықтар тұр" деген уәждері ескерілмеді. Ер адам қарым-қатынасты заңдастыруға бел буып, ресми түрде ұсыныс жасады, кейіпкеріміз оны қабыл алады.
Мария жұбайымен бірге. Фотоны кейіпкер ұсынды
Қазіргі уақытта некеге әлі бір жыл толған жоқ, Мария "алысқа баратын қорытынды жасау ерте" екенін айтады. Бірақ "ересек" некенің ең үлкен артықшылығы, оның айтуынша, қазірдің өзінде байқалады.
- Біздің қарым-қатынасымыздың алғашқы күннен бастап қалай құрылып жатқанын көріп отырмын. "Балалық қыңырлық", невроз немесе "өзің түсініп ал" деген сияқты дүниелер жоқ. Яғни, бірінші күннен бастап әңгіме ересекше өрбиді. Ересек + ересек - бұл керемет екен. Жастық шаққа тән "эмоционалдық құбылмалылық" жоқ, - дейді Мария.
Сондай-ақ ол ең кереметі - эмоцияны басқа нәрселерден алуға болатынын түсіну екенін айтады:
- Көңіл көтеру, әртүрлі жерлерге бару туралы ортақ келісімдер, жаңа іс-әрекеттер, саяхаттар, тамақ, секс, кез келген нәрсе арқылы эмоция алуға болады, бірақ жастық шақтағыдай эмоционалдық секірістерден емес. Бұл өте тамаша, - деп тізбектеді ол.
Және бұл "ересек ұстаным" әзірге басты айырмашылық екенін атап өтті.
"40-тан асқан адамдар отбасы - бұл қолдау мен тірек екеніне үйренген"
Кейіпкерлеріміздің оқиғаларынан кейін біз психолог Наталья Кимнен бұл трендке кәсіби тұрғыдан қарауды өтіндік. Неге 40 жастан асқан қазақстандықтар бұрынғы жағымсыз тәжірибелеріне қарамастан некеге тұруға тәуекел етеді? Ал жас ұрпақ болса оған асығар емес. Психологиялық тұрғыдан кеш некенің қандай артықшылықтары бар?
- 40-45 жастан асқан ұрпақ - бұл санасында отбасы тек кеңес дәуірінде келемежбен айтылатын "қоғамның ұясы" ғана емес, сонымен қатар адам үшін қолдау мен тіректің маңызды көзі екені бекіген адамдар, - дейді психолог. - Ал 20-дан асқандар - көбінесе толық емес отбасыларда өскен ұрпақ. Олардың көбі қарым-қатынасты қалай құру керек екенін көрмеген және білмейді, оларда жай ғана дағды жоқ.
- Сонымен қатар, 40-тан асқан ұрпақ - біреу үшін өмір сүруге дағдыланған адамдар, - деп жалғастырды Наталья Ким. Олар ажырасқаннан кейін біраз уақыт жалғыз тұрып, оның қиындығын сезінді, енді үйреншікті әдетпен жаңа жұп құрайды. Олар үшін басқа адаммен белгілі бір келісімде болу - қалыпты жағдай. Ал отбасы - бұл әрқашан "маған ыңғайлы" және "саған ыңғайлы" деген ұғымдардың арасындағы тепе-теңдік. Соңғысын қазіргі жастар әлдеқайда қиын қабылдайды. Олар біреу үшін өзін құрбан етуге, ымыраға келуге дайын емес, оларда мұндай дағды жоқ. Сондықтан некеге тұруға асықпайды.
Кеш некенің артықшылықтары
Неге дәл 40-тан кейін көптеген адамға берік қарым-қатынас құру оңайырақ болады? Бұл сұраққа жауап ретінде психолог Наталья Ким кеш некенің келесі артықшылықтарын атап өтті:
- 40 жастан кейін адамдар некеге психологиялық тұрғыдан дайын болады, оларда тәжірибе бар, не күтетінін біледі, мазасыздық деңгейі төмен және көбінесе жастардағыдай үлкен материалдық қиындықтар болмайды. Оның үстіне, гормоналды деңгей тұрақталған, іс-әрекеттерде сабырлылық пен өз қадамдарына деген жауапкершілік пайда болған.
- Туыстар тарапынан жасалатын қысым айтарлықтай азаяды. Қырықтан асқан "жастардан" ұрпақ жалғастыру сияқты үлкен амбициялар күтілмейді, сондықтан бар назарды туыстар алдында "жақсы" көрінуге емес, жұп арасындағы қарым-қатынасқа аударуға болады.
- 20 жаста сыни ойлау қабілеті әлі қалыптаспаған, құндылықтар жүйесі толық құрылмаған болады. Сондықтан тіректің жоқтығы мен тәжірибенің аздығы ажырасу статистикасына кері әсерін тигізеді. Ал 40-тан асқанда адам бұл тұрғыда психологиялық жағынан толықтай "кемелденген" болып саналады.
Бақытты некенің алтын формуласы
Қорытындылай келе, психолог Наталья Ким оқырмандарымызбен бақытты некенің "алтын формуласымен" бөлісті. Оның айтуынша, бұл формула үш компоненттен тұрады және барлығына бірдей тиімді:
- Біріншісі - рухани жақындық. Бұл жан дүниеңдегі ең жасырын әрі жеке дүниелер туралы. Өзіңді мазалайтын немесе қуантатын нәрсенің бәрін еш қымсынбастан, қорықпастан, сені әрдайым айыптамай қабылдайтын және қолдайтын досыңмен бөліскендей, серігіңе айта алуың.
- Екіншісі - құштарлық, яғни төсек қатынасы мен физиологиялық сәйкестік. Жұп арасында бұл мәселеде ешқандай шектеулер мен келіспеушіліктер болмаған кез.
- Үшіншісі - өзің үшін, өз іс-әрекеттерің мен қадамдарың үшін барлық деңгейде жауапкершілік алу.
Егер қарым-қатынаста осы үш құрамдас бөлік болса, онда неке өмір бойы жалғасады, - деп түйіндеді сарапшы.
Авторы: Юлия Колмогорова
Дайындаған: Дина Шәріпхан
