АҚШ президенті Дональд Трамп құжатқа 19 маусымда қол қойылатынына қарамастан, 14 маусымда Иранмен келісім жасалғанын жариялады. Саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков Tengrinews.kz авторлық бағанында Трамп үшін дәл осы күнге үлгеру неге маңызды болғанын және аймақтағы шиеленіс не себепті әлі де сақталып отырғанын түсіндірді.
"Сен, сайтан алғыр, алжығансың ба?"
Трамп үшін 14 маусымға дейін үлгеру тек осы күні өзінің 80 жылдық мерейтойын атап өтуі үшін қажет болмады. Сонымен қатар осы созылмалы соғыс барысында АҚШ пен бүкіл әлем тірелген стратегиялық тығырықтан шығу жолы қажет болғандықтан да маңызды еді.
Енді тараптар Иранның ядролық бағдарламасының, соның ішінде 440 келі байытылған уранның тағдырына қатысты 60 күн бойы келіссөз жүргізу мүмкіндігіне ие болады. Сонымен қатар, Ормуз бұғазы ашылып, АҚШ-тың Иран порттарына жасаған блокадасы алынуы тиіс, сондай-ақ Иран активтерінің бір бөлігі немесе барлығы бұғаттан босатылуы керек.
Дегенмен, қол қойылуы тиіс құжаттың нақты параметрлері туралы мәлімет әлі жоқ. Ирандағы Mehr агенттігі 12 маусымда меморандум мәтінінің өз нұсқасын жариялады. АҚШ үшін құжатты мұндай түрде қабылдау мүмкін емес еді. Мысалы, олар АҚШ Парсы шығанағы аймағынан әскерін шығарып, Иранды қайта құру жобаларын қаржыландыру үшін 300 миллиард долларлық қор құруы және барлық санкцияны жоюы тиіс деп жазған.
АҚШ үшін меморандумды мұндай мазмұнда қабылдаудың өте тиімсіз екені анық. Шығанақтан әскер шығару талабы Кувейт, Бахрейн, Сауд Арабиясы және басқа да бірқатар елдегі базаларды, соның ішінде Бахрейндегі АҚШ-тың 5-флотының базасын эвакуациялауды білдірер еді. Сондықтан Трамп сол күні құжаттың ирандық нұсқасына теріс реакция білдіргені қисынды.
Бұған тым байыппен қараудың қажеті жоқ, әркім өз шамасы жеткенше ақпараттық шабуыл жасауға тырысады. Трамптың өзі де үнемі әрі қатаң, әрі бітімгершілік сипаттағы мәлімдемелерді қатар жасайды. Демек, мұның бәрі - тіпті бейбіт келісім емес, осы соғыста қалыптасқан стратегиялық тығырықтан шығу мүмкіндігі төңірегіндегі сауда-саттық элементтері.
14 маусымдағы келісім туралы хабарландырудың алдында қысқа, бірақ қарқынды ұрыс қимылдарымен үзіліп отырған екі апталық күрделі келіссөздер жүрді. Осы күндері АҚШ пен Иран, сондай-ақ Иран мен Израиль арасында мезгіл-мезгіл өзара соққылар мен шиеленістер келіссөздер фонында бір-біріне қосымша қысым көрсету саясатының бір бөлігі. Бұл ретте соққылар белгілі бір шектен асқан жоқ. Сонымен қатар, тараптар қарсы жаққа өз ұстанымы туралы ақпарат жеткізу үшін түрлі оқиғалар мен даулы жағдайлар төңірегінде тиісті риториканы жиі қолданып отырды.
Атап айтқанда, бұл АҚШ президенті мен Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху арасындағы жоғары тонмен өткен диалог кезінде байқалды. Axios мәліметінше, мұндай әңгіме 1 маусымда Израиль авиациясы Бейруттың оңтүстік маңындағы Дахия ауданына соққы бергеннен кейін болған көрінеді. Ол Ливандағы ираншыл "Хезболла" шииттік ұйымының орталығы саналатын.
2026 жылғы 1 маусымда Израильдің Бейрут маңына жасаған соққыларынан кейін Трамп пен Нетаньяху арасында болған шиеленісті әңгіме туралы Axios жариянымының скриншоты
АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздерде Ливан мәселесі ең сезімтал тақырыптардың бірі саналады. Тегеран Израильдің "Хезболлаға" қарсы соғысын АҚШ-пен болашақ бейбіт келісімге қосуға тырысып отыр. Бұл негізінен Ливандағы позициясын сақтап қалу үшін қажет, бұл ираншыл ұйымның тікелей Израиль шекарасында әскери қатысуын жалғастыруына мүмкіндік береді. Егер бейбіт келісімде Израиль күштерін Оңтүстік Ливаннан шығару көзделсе, онда "Хезболла" мен Израиль арасындағы құрлықтық шекараның болуы Иранға оған қысым жасау мүмкіндігін береді.
Тель-Авивтің бұған қарсы екені түсінікті. Олар "Хезболланы" толық талқандамаса да, айтарлықтай әлсіретіп, осылайша шекарадан алыстатуды жоспарлаған болатын. Сонымен қатар, бастапқыда АҚШ Иранмен бейбіт келісімге "Хезболла" сияқты ираншыл ұйымдарды қолдаудан бас тарту мәселесін қосуды талап еткен еді. Бұл тармақтың жаңа меморандумда қалатын-қалмайтыны белгісіз. Сондықтан Израиль Ливанда осы соғыс барысында өзіне ашылған мүмкіндіктерді барынша пайдалануды көздеп отыр.
Ол үшін Израиль үлкен құрлық әскерін жұмылдырып, Литани өзенінің сыртындағы аумақтарды иеленіп, солтүстікке қарай айтарлықтай ілгеріледі. Оның әскері Ливанның оңтүстігіндегі "Хезболланың" бейресми астанасы саналатын Набатияға жақындады. Сонымен қатар, ол жерден миллионға жуық ливандық, негізінен шииттер ығыстырылды. Мұндай жағдайда Израильдің Ливандағы соғысын АҚШ пен Иранның бейбіт келісіміне қосқысы келмейтіні анық. Ол кем дегенде маусымның ортасына қарай иеленген позицияларында қалғысы келеді, ал барынша - алға жылжып, "Хезболланың" әскери инфрақұрылымын жоюды көздейді.
Бұл Трамп пен Нетаньяху арасындағы қатаң әңгімеге жеткілікті себеп. Ал Америка президенті үшін Ливандағы жағдайдан гөрі Иранмен жасалатын келісім маңыздырақ екені байқалады. Егер Израильдің қандай да бір әрекеттері оған кедергі келтірсе, ол өз наразылығын білдіруі әбден мүмкін. Дегенмен, БАҚ-та келтірілген Трамптың сөздері тым әсіреленген сияқты көрінеді - Axios оның былай деп айтқанын жазды:
"Сен, сайтан алғыр, алжығансың ба?. Мен болмасам, сен түрмеде отырар едің. Мен сенің басыңды бәледен арашалап отырмын. Бәрі сені жек көреді. Осының кесірінен бәрі Израильді де жек көретін болды".
Негізінде, бәрі де мүмкін, әсіресе сөз Америка президенті туралы болғанда. Дегенмен, бұл ақпараттың тарап кетуі ақпараттық науқанның бір бөлігі де болуы ықтимал. Ондағы мақсат Трамптың Израильге қысым жасауға дайын екенін көрсету емес, керісінше, сол Нетаньяхудың дербестігін айқындау болуы мүмкін.
Егер Израиль тақырыбын АҚШ пен Иран қарым-қатынасынан қандай да бір жолмен алып тастағыңыз келсе, онда Нетаньяхуды сондай дербес ойыншы етіп көрсету логикаға қонымды. Соның салдарынан тіпті Трамптың өзінің ашуы келгендей кейіп танытылады.
Маусымда ұшырылған ирандық зымырандардың бірі. Euronews видеосынан алынған кадр
16 сағаттық соғыс
Мұндай ұстаным кейіннен Израильдің мүлдем өз бетінше болмаса да, кем дегенде Вашингтонға бағынбайтынын алға тартуға негіз болады.
Әрине, Израильдің ақпараттық кеңістігінде тәуекелдер туралы, егер АҚШ Нетаньяхуды болашақ бейбіт келісімнің шарттарын орындауға мәжбүрлей бастаса, қарым-қатынастың нашарлау ықтималдығы туралы айтыла бастады. Израильдің Американың қолдауына ішінара тәуелділігіне байланысты бұл мәселеге айналуы мүмкін еді. Бірақ бұл екіталай көрінеді, бұл көбіне Израильді жария кеңістікте АҚШ-тың Иранмен жасасатын мәмілесінен тыс қалдыру және оның Оңтүстік Ливандағы позицияларын толық болмаса да, ішінара сақтап қалу әрекетіне ұқсайды.
- 4 маусымда АҚШ заң жобасы төңірегінде өздерінің араағайындық етуімен Израиль мен Ливан арасында оқ атуды тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгенін хабарлады. Бірақ бұл бітім ұзаққа созылмады.
- 7 маусымда Израиль Бейрутке тағы да соққы берді. Тель-Авив бұл қадамды "Хезболланың" елдің солтүстік аудандарына жасаған шабуылдарымен байланыстырды.
- Ирандықтар 7 маусымда кешке Израильге соққы жасады.
Ислам революциясы сақшыларының корпусы (ИРСК) заң жобасының төңірегінде былай деп мәлімдеді:
"Жеті күн бойы жаудың беті қайтқанша зымырандар мен дрондар толқыны жіберіледі".
8 маусымға қараған түні Израиль авиациясы Тегеран, Тебриз және Исфахандағы әскери нысандарға шабуыл жасады. Сонымен қатар Хузестан провинциясындағы Махшахрдағы мұнай-химия кешеніне де соққы жасалды.
Соңғы шабуыл Иран үшін өте ауыр тиді. Өйткені осы соғыс барысында АҚШ пен Израиль инфрақұрылымдық, мұнай және энергетика нысандарына соққы беруден тартынып келген еді. Трамп мұны істеуге дайын екенін бірнеше рет айтқанымен, іс жүзінде мұндай қадамға бармаған. Ал Израильдің инфрақұрылымға жасаған шабуылы Тегеран үшін қатерді айтарлықтай арттырады.
Егер мұнай өнеркәсібі мен энергетика зақымданса, оларды қалпына келтіру үшін орасан зор ресурс қажет болар еді. Тіпті санкциялар алып тасталған күннің өзінде, бұл тым шығынды болар еді. Сақталған инфрақұрылыммен мәмілеге келу бір басқа, ал ол қатты қираса келісім жасасу мүлдем басқа мәселе.
Осылайша, Израиль 8 маусымға қараған түні жасаған соққыларымен бәсті айтарлықтай көтерді. Кейінірек бұл оқиға 16 сағаттық соғыс деп аталды.
Трамптың 7 маусымда сол баяғы Axios-қа берген сұхбатында Нетаньяху Иранның соққыларына жауап бермеуі тиіс деп мәлімдегені назар аударарлық:
"Мен дереу Бибиге телефон соғып, оған жауап бермеуді айтамын".
Сол күні Financial Times газетіне берген сұхбатында Америка президенті Нетаньяху туралы былай деді:
"Оның басқа таңдауы болмайды. Мұнда бәрін мен шешемін. Абсолютты түрде бәрін шешетін адам - менмін. Ол ештеңе шешпейді".
Дегенмен, осыдан кейін Израиль авиациясы Иранға, соның ішінде Махшахрдағы мұнай-химия зауытына соққы жасады.
Бәрі де Израиль премьері мәміле жасасқысы келетін Трампқа қарсы шыққандай көрінді. 8 маусымда Трамп араласып, Нетаньяхуға телефон соқты және өзара соққылар тоқтатылды. Америка президенті екі тарапты да - Израильді де, Иранды да - өзара соққыларды жалғастырудан бас тартуға мәжбүрлегендей болды.
Бірақ сонымен қатар, Тегеран да Трамптың ығына жығылған болып шықты - олар Израильді жеті күн бойы бомбалаймыз деген уәдесін орындамады. Бұл Иранның АҚШ-пен байланысты жалғастыруға мүдделілігімен де, сондай-ақ Израиль шабуылынан қалған әсерімен де байланысты болуы мүмкін. Негізінде, Иранның қарсыласы инфрақұрылымға соққы бере отырып, ең соңғы уәжін қолданды.
Әуе қорғанысы жүйесі іс жүзінде жоқ немесе оның тиімділігі төмен жағдайда, АҚШ пен Израильдің Иранның инфрақұрылымдық нысандарына ауқымды соққыларын қайта бастауы тым үлкен мәселеге айналуы мүмкін. Мысалы, келіссөздерде Иранның 25 миллиард долларлық активтерін бұғаттан шығару талқыланып жатыр. Ал қуаттылығы 10 миллион тонна мұнай болатын жаңа өңдеу зауытын салу 10-нан 15 миллиард долларға дейін шығын әкелуі мүмкін. Ал егер сөз кенеттен электр станциялары, Харг аралындағы мұнай терминалы және тағы басқалар туралы бола қалса...
Мейірімді полицей және қатал полицей
Сондықтан Трамптың Нетаньяхуға кейіс білдіруі "мейірімді және қатар полицей" ойынының классикалық үлгісі болуы мүмкін деп болжауға болады. Мұндағы "қатал полицей" рөліндегі Нетаньяхуды "мейрімді полицей" Трамп Иранға қатысты түбегейлі қадамдардан тежеп отырғандай көрінеді. Бірақ бұл тек болжам ғана. Нетаньяхудың өз мүддесін қорғауға тырысып жатқаны шындыққа жанасымдырақ.
- 8 маусымда Ормуз бұғазында Американың "Апач" (Apache) соққы беруші тікұшағы апатқа ұшырады.
- 9 маусымда Трамп тікұшақтың атып түсірілгенін мәлімдеді, бірақ оның қалай болғанын нақтыламады - ұшқыштар аман қалды.
- Сол күні АҚШ Иранға соққы берді, негізінен радиолокациялық станциялар мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс нысандары нысанаға алынды. Шабуыл үш сағатқа созылды.
- 10 маусымда Иран өз кезегінде Бахрейн, Кувейт және Иорданиядағы Америка базаларына шабуыл жасады.
Бұл тараптарға өз мүмкіндіктері мен батыл ниеттерін еске салуға мүмкіндік берген шектеулі соққы алмасуы болды, бірақ ол жағдайдың ушығуына немесе келіссөздердің үзілуіне әкелген жоқ.
10 маусымда Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазы арқылы 200-ге жуық кемені өткізгенін мәлімдеді. Ол үшін америкалықтардың мұнай мен тыңайтқыш нарығы үшін аса маңызды осы көлік дәлізінің жұмысын қамтамасыз ете алатынын көрсету өте маңызды. Негізінде, Ормуз бұғазы арқылы еркін кеме қатынасын қамтамасыз ете алмау - АҚШ-тың Иранға қатысты стратегиясының ең әлсіз тұсы.
"Апач" тікұшағы дәл осы кемелерді өткізуге немесе бұғазды бақылауға алу операциясына қатысқан деп топшылауға болады. Соққы беруші тікұшақтар Иранның "москитті" флотына қарсы күресуге өте қолайлы. Олардың тиісті қару-жарағы - 30 миллиметрлік авиациялық зеңбірегі мен төрт Hellfire "әуе-беткі қабат" зымыраны бар. Америка флотының бұғаздағы кеме қатынасына бақылау орнатуға тырысуы қисынды. Ол үшін коммерциялық кемелерді қалқалау мақсатында сол жерге "москитті" деңгейдегі теңіз күштері мен соққы беруші тікұшақтарды жіберу керек болды.
AH-64 Apache тікұшағы. Фото: капитан Bernard Jenkins Jr. Дереккөз: CENTCOM
АҚШ өзінің қымбат эсминецтерін қатерге тіге алмайды. Бір айдан аса уақыт бұрын, 7 мамырда, үш эсминец бұғаз арқылы Парсы шығанағына өтіп, кері қайтқанда ирандықтардың шабуылына ұшыраған болатын. Сол кезде Трамп барлық зымыран атып түсірілгенін айтқан. Бұл әбден мүмкін: эсминецтерде "Aegis" ӘШҚ жүйесі орнатылған және әр кеме ондаған SM-2, SM-3 және SM-6 зымырандарын тасымалдайды. Бірақ мәселе мынада: бұл зымырандар өте қымбат және олар баллистикалық әрі қанатты зымырандарды алыс қашықтықта тосуға арналған. Оларды тар бұғазда қолдану тиімсіз әрі нәтижеге кепілдік бермейді. Алайда, егер АҚШ-тың 200 кемені өткізгені шындық болса, бұл олардың флоты мұны жүзеге асырудың жолын тапқанын білдіреді.
Ирандықтар үшін, өз кезегінде, бұғазды бақылау үшін әлі де күресе алатынын және олардың рұқсатынсыз ешкім өте алмайтынын көрсету қажет болды. Өйткені кері жағдайда олар айтарлықтай тиімсіз позицияда қалады. Бәлкім, "Апачты" атып түсірулерінің себебі де осы шығар. Содан кейін соққылар алмасты..
Бір қызығы, Иран Парсы шығанағындағы басқа араб елдерінде де әскери базалар бола тұра, шабуылдарды дәл Кувейтке, Бахрейнге және Иорданияға бағыттады. Себебі осы үш мемлекет АҚШ-қа көбірек бағдарланған.
Ал Сауд Арабиясы, БАӘ және Қатар АҚШ-пен серіктестігін сақтап, өз аумақтарында америкалық базаларды орналастырғанымен, саяси маневр жасауға көбірек еркіндікке ие. Олар делдал рөлін атқара алады әрі қаржылық мүмкіндіктері де мол. Қақтығыстың осы кезеңінде Иранның олармен байланыс орнатуға дайын екені байқалады.
Ал Бахрейнге келсек, Тегеранның көзқарасы бойынша, бұл елде суннит әулеті халықтың басым бөлігін құрайтын шииттерді басқарады. Ал Кувейт пен Иордания, Тегеранның пікірінше, АҚШ саясатының бағытын тым қатаң ұстанып келеді.
Сонымен бірге, Израиль Оңтүстік Ливанның ішкері аумағына қарай ілгерілеуін тоқтатпады - 14 маусым қарсаңында оның әскері Набатияға жақындады. Тель-Авив келісімге қол қойылғанға дейінгі уақытты АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздер нәтижесіне қарамастан, өз бақылауында қалдырғысы келетін аймақты кеңейту үшін пайдалануды көздегені анық.
Израиль үшін тек Ливанда ғана емес, Сирияда, сондай-ақ Газа секторында да буферлік аумақтарды сақтап қалу маңызды болды. Сонымен қатар, қол қойылуы жоспарланған Америка-Иран меморандумы Иранның ядролық бағдарламасы бойынша келіссөздер жүргізу үшін 60 күндік кезеңді қарастырған еді. Сондықтан Израиль осы уақыт ішінде көбірек аумақты иеленіп қалу керек деп есептеді.
Мерейтойға үлгерді
Алайда 14 маусымда таңертең Израиль өз аумағына жасалған бірнеше дрон шабуылына жауап ретінде Бейрут маңындағы Дахия ауданына қайтадан соққы берді. Иран бұған жауап қайтаруға уәде берді. Трамп тағы да Нетаньяхуды сынға алды. Axios оның қатты ашуланғанын жазды.
Дональд Трамптың Truth Social желісіндегі жазбасының скриншоты
Әрине, Израильдің Дахияға дәл 14 маусымда соққы беруі - бұл Трамп үшін өз туған күнінде Иранмен келісімге келу идеясының ерекше маңыздылығына байланысты жасалған саяси мәлімдеме. Өйткені ирандықтардың жауап қататыны түсінікті еді. Осы келіссөздердегі делдалдарға Тегеранды жауап бермеуге көндіру үшін айтарлықтай күш жұмсауға тура келгені анық.
14 маусым кешке басты делдалдардың бірі - Пәкістан премьер-министрі Шахбаз Шариф - АҚШ пен Иран арасында келісімге қол жеткізілгенін мәлімдеді. Оның айтуынша, ресми қол қою рәсімі 19 маусымда Женевада өтуі тиіс. Бұл ретте тараптар барлық майданда, соның ішінде Ливанда да соғыс қимылдарын тоқтатуға уағдаласты. Түнде Трамп Truth Social желісінде мәмілеге қол жеткізілгенін жазды. Иран сыртқы істер министрінің орынбасары Казем Гарибабади бұл уағдаластықтарды растады.
14 маусым кешке Трамп Нетаньяхуға телефон соқты. 15 маусымда Нетаньяхудың G7 саммитінен оралған Трамппен кездесуді шұғыл іздестіріп жатқаны туралы хабарлар тарай бастады. The New York Times басылымы Америка президенті Израиль премьерін "қорытынды келісімді бұза жаздаған" іс-әрекеттері үшін қатаң сынағанын жазды. Газеттің мәліметінше, Трамп Нетаньяху туралы былай деген:
"Ол өте күрделі адам. Шынын айтқанда, ол бізге бұл үшін өте риза болуы керек. Өйткені Иранда ядролық қару болса, Израиль екі сағат та өмір сүрмес еді".
Сонымен, Трамп өзінің 80 жылдық мерейтойына үлгерді десе болады. Ол мәміле туралы хабарлаған кезде АҚШ-та 14 маусым болатын. Құжатқа тек 19 маусымда қол қойылатынына қарамастан, Трамп үшін бұл өте маңызды: ол мұны өз қоржынына үлкен жетістік ретінде жазып қоя алады.
Әрине, бұл келісімнің қандай салдары болатынын, кімнің пайда тапқанын, ал кімнің ұтылғанын айту әлі де қиын. Бірақ қалай болғанда да, стратегиялық маңызы бар аймақта соғыстың тоқтауы және Ормуз бұғазындағы блокаданың жойылуы бүкіл әлем үшін жақсы жаңалық.
Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін
Аударған: Дина Шәріпхан
