Сәуірде биыл күзде Астанада тарихта тұңғыш рет жасанды интеллект көмегімен жасалған халықаралық фильмдер фестивалі өтетіні белгілі болды. Ұйымдастырушылар елорданы кино, технология және креативті индустрия тоғысында жұмыс істейтін креаторларға арналған жаһандық алаңға айналдыруды көздеп отыр.
Жалпы жүлде қоры бір миллион АҚШ доллары болады, сонымен қатар жоба толығымен жеке инвестициялар есебінен жүзеге асырылып жатыр. Осы орайда Tengrinews.kz тілшісі мемлекеттік қаржыландыру есебінен күн көріп отырған дәстүрлі қазақстандық киноиндустрияның жағдайы қандай екенін анықтауды жөн көрді.
Қазақстанның киноиндустриясы қанша табыс табады?
Қазақстандық кинематограф туралы сөз қозғалғанда, оның шығыны көп екені туралы тақырып әрдайым алдан шығады. Мәселен, осыдан екі жыл бұрын Жоғары аудиторлық палата "Қазақфильмнің" жылдан жылға "минусқа" кетіп бара жатқаны және бұл алшақтық тек өсіп бара жатқаны туралы деректерді жариялаған болатын.
Осымен қатар, 2024 жылы Мәдениет және ақпарат министрлігі соңғы бес жылда қазақстандық фильмдер өндірісіне қанша қаражат жұмсалғаны туралы мәліметтерді жариялады. Бұл функциялар Ұлттық киноны қолдау орталығының құзыретінде екенін атап өткен жөн - ұйым жобаларды іріктеу, қаржыландыру, бақылау және фильмдер дистрибуциясымен айналысады.
Мәселен, Мәдениет министрлігі мәліметінше, бес жыл ішінде орталық 19 миллиард теңге сомасына 103 жобаны қаржыландырған, оның ішінде 98-і (әр түрлі жанрда) аяқталды, ал 2024 жылға арналған кассалық түсімдердің жалпы көлемі небәрі 1,5 миллиард теңге болған. Яғни, жұмсалған қаражаттан 12 есе аз.
Сондықтан бұл жағдайды егжей-тегжейлі зерттеуді ұйғардық.
Ұлттық киноны қолдау орталығы жыл сайын атқарылған жұмыстар туралы есеп жариялайды. Қазіргі уақытта олардың сайтында тек 2023 және 2024 жылдарға арналған құжаттар қолжетімді, 2025 жылғы есеп әлі жарияланбаған. Біз алдыңғыларын зерттеп көрдік.
Бір қарағанда, бәрі тамаша көрінеді. Мәселен, орталық 2024 жылы Қазақстанда 16 фильмнің (11 көркем, төрт деректі және бір анимациялық) өндірісі аяқталғанын хабарлады. Олардың арасында "Qaitadan", " Осенний бриз" немесе "Капитан Байтасов" сияқты танымал жобалар бар.
Ұлттық киноны қолдау орталығының 2024 жылғы есебінен алынған скриншот
2023 жылы шығарылған туындылардың арасында да атышулы премьералар болды. Мәселен, "ШУ-ЛА-МА" драмасы сыншылардың көптеген оң пікірін жинады, Әділхан Ержановтың "Дала қасқыры" фильмі Роттердамдағы премьерадан кейін Golden Raven бас жүлдесін және Fantasia Film Festival-де актерлік марапаттарды иеленді, ал "Ева. Батыр қыз" және "Тезек" туындылары Netflix арқылы дистрибуциялау туралы келіссөздер нысанына айналды.
Ұлттық киноны қолдау орталығының 2023 жылғы есебінен алынған скриншот
Сонымен қатар, Орталық қаржылық табыстар туралы да есеп берген - ведомствоның 2024 жылғы жалпы кірісі 6,7 миллиард теңгеден асқан:
- оның 2,64 миллиарды түсім ретінде белгіленген;
- тағы 4,086 миллиарды - салықтан кейінгі пайда ретінде;
- түсім бойынша жоспар 99 пайызға орындалды,
- пайда бойынша - 93,6 пайызға.
Алайда, бұл цифрлардың нақты неден құралатынын мұқият қарастырған жөн.
Мәселен, түсім ретінде көрсетілген 2,64 миллиард теңге - бұл, негізінде, мемлекеттік қаржыландыру: Ұлттық киноны қолдау орталығы фильмдер өндірісіне қаражат бөлетін оператор ретінде әрекет етеді және бұл сома көрсетілген қызметтер үшін төлем болып табылады.
Ал 4,086 миллиард теңге пайда есепте көрсетілгендей, кинотуындыларға айрықша құқықтарды беру есебінен алынған. Бұл фильмдерді Netflix-ке немесе басқа платформаларға сату емес. Бұл бухгалтерлік операция: Кино орталығы фильмдерді бюджет ақшасына түсірді, енді сол фильмдерге құқықтарды мемлекетке қайтарады.
Шын мәнінде, қаражат мемлекеттік жүйе ішінде қағаз жүзінде ары-бері жүріп жатыр. Мұнда "нарықтан" түскен нақты ақша жоқ.
Есепте көрсетілген нақты табыс - бұл туындыларды прокатқа шығару. Ал мұндағы жағдай мынадай:
Ал 2023 жылмен салыстырсақ, Мәдениет министрлігінен орталыққа кинофильмдер өндірісіне бөлінген қаржыландыру 1,9 миллиард теңге, ал кинопрокаттан түскен табыс 87 миллион теңге болған.
Демек, бір жыл ішінде инвестиция 55 пайызға өскен, ал кинопрокаттан түскен пайда шамамен 24 миллион теңгеге азайған.
Бұдан мемлекет есебінен түсірілген қазақстандық кино тек бюджет есебінен ғана күнін көріп отыр және ешқандай табыс таппайды деген қорытынды шығады. Алайда, бір ескеретін жайт: бұл жерде әңгіме жеке киностудиялар емес, дәл мемлекеттік қаржыға шығарылған фильмдер туралы болып отыр.
Кинематографты дамыту жоспарлары қалай өзгерді?
Үкіметтің киноиндустрияны дамыту жөніндегі жоспарлары сонау өткен жылдардан бастау алады: 2019 жылғы қаңтарда "Кинематография туралы" заңға қол қойылды - бұл кино саласын жеке, дербес сала ретінде бөліп көрсеткен алғашқы құжат. Онда саладағы барлық қолданыстағы механизмдерді түбегейлі өзгерту және әлемнің жетекші компанияларымен бірлескен өндіріс арқылы қазақстандық фильмдерді халықаралық нарыққа шығару қарастырылған.
Киноиндустрияны дамытудың маңыздылығы туралы Қасым-Жомарт Тоқаев та бірнеше рет айтқан болатын. 2023 жылы ол киноиндустрияны экономиканың жеке секторы ретінде қарастыруға және қордаланған мәселелерді кешенді түрде шешуге үндеді. Нәтижесінде, 2026 жылы "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне креативті индустрияларды қолдау және дамыту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" заңға қол қойылды.
"Кино мен өнер мәдениетіміздің әлемдік аренада танылуына мүмкіндік беретін және ел үшін мақтаныш ұялататын құралға айналып жатыр", - деді Тоқаев.
Осы орайда Мәдениет министрлігі өзінің "2023–2027 жылдарға арналған даму жоспарын" әзірледі. Бұл негізінде ведомствоның не істеу керек, қанша жұмсау керек және қандай көрсеткіштерге қол жеткізуді жоспарлап отырғанын көрсететін жол картасы.
Жоспарға сәйкес, 2025 жылға дейін Қазақстанда жыл сайын 10 жаңа анимациялық фильм жасалуы тиіс еді, ал жалпы кинопрокаттағы отандық туындылардың үлесі 25 пайызға жетуі керек болатын. Бұл ретте ведомство осы үлестің кезең-кезеңімен өсуін былайша айқындады:
- 2023 жылдың өзінде 25 пайызға жету жоспарланған болатын;
- 2024 жылы - 27 пайыз;
- 2025 жылы - 30 пайыз;
- 2026 жылы - 32 пайызға жету;
- 2027 жылы - 34 пайыз.
Бірақ мұндай жоспарлардың жыл сайын қайта қаралып, түзетіліп отыратынын ескеру қажет. Бұл мемлекеттік орган дар үшін қалыпты тәжірибе: көрсеткіштер бөлінген бюджетке, өткен жылдың қорытындысына және өзгерген басымдықтарға байланысты нақтыланып отырады.
Түзету жұмыстары 2023 жылдың қарашасында-ақ болды. Жылдар бойынша нысаналы көрсеткіштер төмендету жағына қарай өзгертілді: егер басында прокаттағы отандық фильмдердің үлесі бірінші кезеңде 25 пайыз болуы тиіс болса, жаңа нұсқада бұл меже 18 пайызға дейін төмендетілді, қалған кесте де соған сәйкес өзгерді:
- 2024 жылы - 21 пайыз;
- 2025 жылы - 25 пайыз;
- 2026 жылы - 28 пайыз;
- 2027 жылы - 30 пайыз.
Сонымен қатар, жоспар жаңа блокпен толықты - елдің жалпы кинопрокатындағы қазақ тіліндегі фильмдердің үлесін арттыру:
- 2023 жылы көрсеткіш 16 пайызды құрауы тиіс;
- 2024 жылы - 18 пайыз;
- 2025 жылы - 20 пайыз;
- 2026 жылы - 22 пайыз;
- 2027 жылы - 25 пайыз.
2025 жылдың ақпанында жоспарды іске асыруға мемлекеттік бюджеттен қандай сомалар бөлінгені белгілі болды. Құжатта шығыстар "Кинематографияны қолдау және дамыту" ретінде көрсетілген және олар жылдар бойынша былай бөлінген:
- 2023 жыл - 2,56 миллиард теңге;
- 2024 жыл - 3,54 миллиард теңге;
- 2025 жыл - 4,73 миллиард теңге;
- 2026 жыл - 5,91 миллиард теңге;
- 2027 жыл - 5,93 миллиард теңге.
Содан бері бюджеттің бөлінуі өзгерген жоқ. Демек, бес жыл ішінде Мәдениет министрлігі қазақстандық кинематографты дамытуға шамамен 22,7 миллиард теңге бөлмек.
Жылдар бойынша қорытындылар: соттар және мультфильм неге жоқ?
Жоспарды егжей-тегжейлі зерделей келе, қаржы бойынша жоспардың қалай орындалғанын және ақшаның неге жұмсалғанын талдай аламыз. Бұл бөлімде Мәдениет министрлігінің өз есептеріне сүйенеміз.
2023 жыл: бірде-бір мультфильм жоқ және соттар
Жоспардың алғашқы жылы өзгерістермен басталған. Бастапқы мақсат 2023 жылға қарай отандық фильмдердің кассалық сатылымдағы үлесін 25 пайызға дейін арттыру болғанын еске салайық. Алайда сол жылдың қарашасында бұл көрсеткіш 18 пайызға дейін төмендеп, жылды 19,27 пайызбен аяқтады.
2023 жылы барлығы 410 фильм прокатқа шықты, оның 79-ы - отандық туындылар. Бір жыл бұрын кинотеатрларда 60 отандық фильм жарық көрген болатын (14,6 пайыз).
Қазақ тіліндегі фильмдердің үлесі бойынша да жағдай ұқсас: жоспарда мұндай картиналардың 16 пайызы қарастырылған болса, іс жүзінде 16,1 пайызы (66 фильм) шықты - бұл өте аз басымдық, дегенмен бір жыл бұрын прокаттағы мұндай картиналардың үлесі небәрі 5,61 пайыз (23 фильм) болған еді.
Өсім расында да айтарлықтай, бірақ оған бастапқы мақсаттар түзетілгеннен кейін ғана қол жеткізілді.
Ал шығындарға келетін болсақ, ведомство оларды екіге бөлді:
- Шамамен 495 миллион теңге фильмдер өндірісіне және қазақ тіліне дыбыстауға бөлінді. Қаражат толығымен дерлік игерілген.
- Ұлттық фильмдерді қолдау мен ілгерілетуге екі миллиард теңгеден аса қаржы бөлінді, алайда оның ішінде 137 миллион теңгеге жуығы игерілмеген.
Министрлік мұның себептерін былай түсіндірді:
- минус 102,8 миллион теңге - өндіріс кестесінен қалып қою;
- минус 26,7 миллион теңге - төлем құжаттарын келісудің ұзаққа созылуы;
- тағы 7,5 миллионы - ресми түрде есептелген үнемдеу.
Негізінде, шығынның басым бөлігі өндірістің кешігуінен және құжаттардың уақытылы келісілмеуінен болған.
Сондай-ақ даму жоспарында жыл сайын он анимациялық фильм шығару көзделгенін еске түсірейік. Бірақ 2023 жылы іс жүзінде бірде-бір аяқталған мультжоба болған жоқ. Кем дегенде, Мәдениет министрлігінің өз деректері осыны көрсетеді.
Ал Ұлттық киноны қолдау орталығының есебінен сол жылы үш анимациялық фильмнің өндірісі орындаушылар тарапынан міндеттемелердің орындалмауына байланысты сот дауына ұласқанын білуге болады. Бұл жерде сөз " Ашина. Легенда о небесных волках", "Алтын адам" және "Еркетай" жобалары туралы болып отыр.
Алғашқы екі жоба бойынша сот өндірушілерді алынған авансты қайтаруға міндеттеді: "Ашина" жағдайында - толық көлемде, ал "Еркетай" бойынша - қосымша өсімпұл өндіріп, фильмді орындаушының есебінен аяқтауды жүктеді. "Алтын адам" бойынша тараптар істі сот шешіміне дейін жеткізбей, фильм аяқталуы тиіс деген бітімгершілік келісімге келген.
2024 жыл: бұзылған келісімшарт және әлі де бірде-бір мультфильм жоқ
Қағаз жүзінде 2024 жыл үлгілі болып көрінеді: қаржыландыру 3,54 миллиард теңгеге дейін өсіп, толығымен дерлік игерілген. Фильмдер өндірісіне және дыбыстауға 551,7 миллион бөлінген. Қолдау мен ілгерілетуге - шамамен 2,99 миллиард, оның 2,98 миллиарды нақты төленген, яғни жоспардың 99,7 пайызы орындалды.
Есепте жеке жолмен 8,8 миллион теңге шығын көрсетілген - бұл өнім берушілердің келісімшарт талаптарын бұзуынан болған шығын. Сома аса үлкен емес, бірақ көрсеткіш ретінде маңызды: тіпті салыстырмалы түрде сәтті өткен жылдың өзінде мердігерлер өз міндеттемелерін орындамаған.
Фильмдерге қатысты жағдай бірмәнді емес. Ұлттық киноны қолдау орталығы 2024 жылды "қазақстандық кинематография үшін айтулы жыл" деп атады, өйткені сол кезде мемлекет есебінен түсірілген 15 көркем фильм прокатқа шықты. Олардың кейбірі расында да көптеген оң пікірлер жинап, халықаралық марапаттарға ие болды.
Алайда толықметражды анимациялық фильмдер тағы да нөлге тең. Олардың орнына есептерде "13 пилоттық анимациялық жобаның аяқталуы" көрсетілген. Пилоттық жобалар - бұл толыққанды фильм емес, тек сынақ эпизодтары ғана. Жыл сайын он анимациялық картина шығару жоспары қатарынан екінші рет орындалмады.
Бұдан бөлек, сол жылы Ұлттық киноны қолдау орталығы "Біздің заманымызға дейін" деректі фильмінің авторларымен соттасып, оларды міндеттемелерін орындамады деп айыптады. Сот келісімшартты бұзып, орындаушылардан аванс сомасын өндіріп алу туралы шешім шығарды.
2025 жыл: кассалық табыс және игерілмеген қаржыландыру
Өткен жылды да сәтсіз деп айтуға болмайды, бірақ ол да қиындықсыз өтпеген. Жоспарланған бюджет рекордтық 4,74 миллиард теңгеге жетті. Алайда іс жүзінде 3,63 миллиард теңге игерілді немесе жоспардың 76,7 пайызы.
Фильмдерге тоқталсақ: қолдау тапқан 16 киножобаның ішінен 2025 жылдың өзінде тек бір деректі фильм аяқталды, қалған 15-і 2026 жылға ауысты. Анимациялық туындылардан екі толықметражды фильм және 12 пилоттық жоба аяқталды - бұл соңғы үш жылдағы ең үздік нәтиже, бірақ жыл сайынғы жарияланған он анимациялық картинаға дейін әлі де алыс.
Бір жыл ішінде Кино орталығының он фильмі кең прокатқа шықты.
Министрліктің өзі хабарлаған тағы бірнеше жетістіктер мынадай:
Инфографика: Мәдениет және ақпарат министрлігінің баспасөз қызметі
Сол жылғы тағы бір туынды - "Капитан Байтасов" фильмі алғашқы екі аптада прокатта 190 миллион теңгеден аса табыс тапты.
Киносыншылар пікірінше, қазақстандық киноиндустрия дамудың жаңа кезеңіне аяқ басты. Мысалы, бүкіл кеңестік кезеңде Қазақстанда 150-ге жуық фильм түсірілсе, соңғы екі жылдың ішінде 170-ке жуық туынды жарық көрген. Динамика өте жақсы, десе де сан әрдайым сапаны білдірмейді.
Егер 2025 жылғы кинобюджеттер бойынша қаржылық есептерге көз жүгіртсек, ресми түрде бәрі мінсіз көрінеді: 2026 жылғы 1 қаңтардағы қорытынды есепке сәйкес, екі негізгі бағдарлама - фильмдер өндірісі мен оларды ілгерілету - 100 пайызға дерлік орындалған. Үнемдеу деңгейі өте төмен, небәрі бірнеше жүз мың теңге болады.
Алайда, қорытындыны жыл бойғы аралық есептермен салыстырғанда, соңғы цифрлардың артында индустрияның тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіретін анағұрлым күрделі динамика жатқаны айқын болады.
Редакцияның киноға бөлінген бюджеттің игерілуіне жасаған талдауы
Сонымен, редакция өз талдауын жүргізіп, оның нәтижелерін ұсынады. Өткен жыл ішінде киноны қаржыландыру көлемі айтарлықтай өзгеріп отырды.
Мәселен, 2025 жылдың наурызындағы есепке қарағанда, фильмдер өндірісі бағдарламасының жоспары бір миллиард теңгеден аса сомадан басталған, бірақ жыл соңына қарай ол екі есеге жуық қысқарып, 543,1 миллион теңге болған. Ілгерілету бағдарламасында да осыған ұқсас жағдай: бастапқыда 3,7 миллиард теңге туралы сөз болса, қорытынды жоспар шамамен 3,09 миллирад теңге болды.
Басқаша айтқанда, жоспарлар жай ғана түзетілген жоқ - олар жыл соңы жақындаған сайын жүйелі түрде азайтылып отырды. Бұл маңызды, себебі дәл осы төмендетілген көрсеткіштер бойынша кейін "жүз пайыздық орындалу" нәтижесі шығады.
Төлемдердің үлестірілуі бұдан да анық көрініс береді.
Фильмдер өндірісі бағдарламасы бойынша 2025 жылдың қаңтар-қараша айларында небәрі 61,8 миллион теңге төленген. Алайда төленген қаражат бойынша жыл қорытындысы - 543,1 миллион теңге. Бұл тек желтоқсанның өзінде 480 миллион теңгеден аса қаражат аударылғанын білдіреді - бұл өткен айлардың барлығын қосқандағы сомадан сегіз есе көп.
Ілгерілету бағдарламасында да солай: қарашаға қарай - 1,79 миллиард теңге, ал жыл қорытындысы бойынша - 3,09 миллиард теңге. Яғни, бір ғана желтоқсанда тағы 1,3 миллиард теңгеге жуық қаржы төленген. Іс жүзінде бюджет қаражатының негізгі бөлігі жылдың соңғы айында игеріледі.
Есептерде төлемдердің кешіктірілуінің ресми себептері де көрсетілген.
Мәселен, қарашада ілгерілету бағдарламасы бойынша 1,86 миллиард теңгеге жуық қаржының жеткіліксіз бөлінуі "қаражатты жұмсау қажеттілігінің болмауымен" түсіндірілген. Бірақ бір айдан кейін бұл ақша төленді.
Егер ведомство есептерінде тіркелген деректердің басын қоссақ, мынадай тұрақты модель қалыптасады:
- жыл бойы бағдарламалар бойынша төлемдер баяу жүреді және жоспардан қалып отырады;
- жыл аяғына қарай жоспарлардың өзі азайтылады;
- қаражаттың негізгі көлемі желтоқсанда төленеді;
- қорытынды есеп бюджеттің жүз пайызға жуық орындалғанын көрсетеді.
Ресми түрде бұл заңбұзушылық емес: бюджет шынымен игеріліп жатыр. Алайда, мұндай жүйе жыл бойы саланың нақты қаржыландыруды толық алмағанына қарамастан, "мінсіз есеп" әсерін тудырады.
Айта кету керек: бұл цифрлардың өзі қасақана манипуляция жасалғанын дәлелдей алмайды. Мұндай динамика құжаттардың кешігуінен бастап, қазынашылық қаржыландырудың ерекшеліктеріне дейінгі техникалық себептермен де түсіндірілуі мүмкін.
Дегенмен, осы факторлардың жиынтығы киноиндустрияның тиімділігін төмендетуі ықтимал. Қорытынды көрсеткіштер ақшаның 12 ай бойы салаға нақты қалай түскенін көрсетпейді, демек қазақстандық киноның жай-күйі туралы толық мәлімет бермейді.
Киноиндустриядағы аудиттер
Қазақстандық киноиндустрияда ресми тіркелген мәселелер мұнымен шектелмейтінін атап өткен жөн. Мысалы, Ұлттық киноны қолдау орталығының есебіне сәйкес, 2024 жылы балалар және отбасылық фильмдерді дубляждауға бюджет бөлінген, бірақ бес конкурстық іріктеудің барлығы сәтсіз аяқталған. Нәтижесінде ақша қайтарылған. Бұл осыдан екі жыл бұрын бүкіл дубляж бағдарламасы жұмыс істемеді дегенді білдіре ме?
Сол құжатта Орталық аудиторларды тек 2024 жылдың қыркүйегінде ғана тағайындағаны айтылады. Яғни, 12 айдың 9 айында ұйымда іс жүзінде ешқандай ішкі бақылау болмаған. Сонымен қатар, комплаенс-офицер тек 2024 жылдың қазанында тағайындалған. Бұдан 10 ай бойғы жұмыс сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін бақылаусыз жүргізілді деген қорытынды жасауға бола ма?
Сондай-ақ, Киноны қолдау орталығының өткен жылдардағы тексеріс қорытындылары бойынша Антикор (қазір таратылып үлгерген) мен Мәдениет министрлігі тарапынан заңбұзушылықтарды жою жөнінде 53 іс-шарадан тұратын жоспар жасалғаны айтылды. Аудит жүргізілген кезде оның 34-і әлі күнге дейін орындалмаған. Алайда 2025 жылғы жағдайдың қалай болғаны белгісіз, себебі орталық әзірге жылдық есебін жариялаған жоқ.
Түсірілген, бірақ көрерменге жол тартпаған фильмдер
Қаржылық көрсеткіштер мен жоспарлы индикаторлар - бұл мәселенің бір жағы ғана. Бірақ одан да маңыздырақ басқа қыры бар: ақша жұмсалғаннан кейін фильмдердің тағдыры не болады?
Ведомство мұның себебін былай түсіндірді: өндірушілер мен авторлардың прокатқа қызығушылық танытпауына байланысты қазақстандық көрермен кейбір туындыларды көре алмады, себебі олар жобаларды іске асыру кезеңінде-ақ өз қаламақыларын кепілді түрде алып қойған.
Министрлік өз ұстанымын дәлелдеу үшін нақты мысалдар келтірді.
- "Тұрсыновфильм" ЖШС "Бесмойнақ" фильмін түсіруге 500 миллион теңге көлемінде мемлекеттік қолдау алған, бірақ туынды прокатқа шықпаған.
- Рашид Нұғмановтың "Бату. Исторический детектив" деректі фильмінің түсіріліміне 192 миллион теңге бөлінген - жоба 2021 жылы аяқталғанымен, көрермендер оны әлі көрген жоқ.
- Дамир Манабайдың "Тырналар" жобасы 422 миллион теңге көлемінде мемлекеттік қолдау алып, ол да прокатқа шықпай қалған.
Режиссерлер мұндай тұжырыммен келіспеді. Ермек Тұрсынов "Бесмойнақ" фильмінің өндірісі 2022 жылдың аяғында толық аяқталып, Ұлттық киноны қолдау орталығына өткізілгенін, қаржылық және өндірістік есептер бойынша ешқандай ескерту болмағанын, ал мерзімнің кешігуіне пандемия себеп болғанын түсіндірді. Режиссер прокатқа шығудың кешеуілдеуін продюсердің жоқтығы және орталықтың өзі таңдаған қате тарату стратегиясымен байланыстырды.
Бірқатар басқа режиссерлер бұдан да ары барып, министрлік есебінде көрсетілген сомалардың іс жүзінде алған қаражаттарымен мүлдем сәйкес келмейтінін мәлімдеді.
Фильмдердің өзіне келетін болсақ - олардың бір бөлігі айтарлықтай кешіксе де, ақыры прокатқа шыққан.
Бұл жағдайда анимациялық фильмдердің жөні бөлек. 2019 жылдан 2024 жылға дейін "Қазақфильм" құны 1,37 миллиард теңге болатын 47 мультфильм түсірген, бірақ олардың бірде-бірі прокатқа шықпаған.
Аудиторлар эфирде тек төрт мультфильм ғана көрсетілгенін анықтады - олардың барлығы мемлекеттік телеарналардан берілген. Қалғандары "Қазақфильмге" тиесілі Qazaq Animation YouTube-арнасында орналастырылған. Тексеру кезінде арнаның 475 жазылушысы болған, ал мультфильмдердің көпшілігінің орташа қаралымы 53 пен 975 аралығында ғана болған.
Министрлік мұны мультфильмдердің бастапқыда коммерциялық прокат үшін емес, мәдени-ағартушылық мақсатта жасалғанымен түсіндірді. Сонымен қатар ведомство ірі стримингтік сервистермен келіссөздер нәтиже бермегенін мойындады. Фильмдердің өндірісі мен прокаты туралы деректерді қадағалауы тиіс "Е-кино" жүйесі тексеру кезінде әлі іске қосылмаған, ал әрбір нақты мультфильмге жұмсалған шығындар туралы ақпарат коммерциялық құпия деген желеумен ашылмаған.
Қорытынды
Жоғарыда айтылғандардың бәрі мемлекет бұл саланы қаржыландырудан бас тартуы керек дегенді білдірмейді - керісінше, ұлттық киноны бюджет есебінен қолдау әлемдік стандартты практика болып табылады. Франция, Оңтүстік Корея, Германия, Норвегия және басқа да ондаған елдер жылдар бойы өз фильмдеріне субсидия бөліп келеді және бұл тиімді нәтиже беріп жатыр.
Айырмашылығы сол, ол жақта жобаларды іріктеу механизмдері, прокат бойынша нақты міндеттемелер және нәтижелерді бағалаудың тәуелсіз жүйесі қалыптасқан.
Қазақстан дәл осы бағытта қозғалуы тиіс: қаржыландыруды қысқарту емес, бақылау құралдарын күшейту, есептілікті жетілдіру және Киноны қолдау орталығынан бастап өндірушілердің өздеріне дейінгі барлық қатысушының нақты жауапкершілігін қалыптастыру қажет.
Дегенмен абайлап болжам жасайтын оң нышандар бар. 2025 жылдың қорытындысы индустрияның өз көрерменін таба алатын фильмдер шығаруға қауқарлы екенін көрсетеді: "Qaitadan" прокатында миллиард теңгеден аса қаражат жинаса, "Капитан Байтасов" алғашқы екі аптада 190 миллионнан аса табыс тапты. Бұл қазақстандық киноның аудиторияның назары үшін бәсекеге түсе алатынының дәлелі. Мәселе мұндай нәтижелер жүйелі бола ма, әлде шешілмеген құрылымдық мәселелер аясында тек жағымды ерекшелік болып қала ма, сонда болып тұр.
Материал Мәдениет және ақпарат министрлігінің ресми құжаттарына негізделгеніне қарамастан, редакция аталған тақырып бойынша ведомствоға қосымша сауал жолдады. Алайда материал жарияланған сәтке дейін ешқандай жауап алынған жоқ, бұл ретте заңда белгіленген мерзім де өтіп кеткен болатын.
Авторы: Александр Григорянц
Дайындаған: Дина Шәріпхан
