Асқазан қатерлі ісіктері бүкіл әлем бойынша онкологиялық диагноздар арасында сырқаттанушылық пен өлім-жітім көрсеткіштері бойынша алғашқы бестікке кіреді. Олардың даму ықтималдығын арттыратын маңызды фактор - хеликобактер пилори (Helicobacter pylori). Бұл өте кең таралған созылмалы бактериялық инфекция, Қазақстанда халықтың шамамен 70 пайызы оның тасымалдаушысы болып саналады.
Онколог-дәрігер Иннара Түркпенова TengriHealth-ке берген сұхбатында инфекция қалай жұғатынын, одан сақтану үшін не істеу керектігін және Helicobacter-ді қалай емдеу керектігін айтып берді.
Хеликобактер пилори деген не және бұл бактерия несімен қауіпті?
Helicobacter pylori - бұл басқа бактериялардың көбінен түбегейлі ерекшеленетін микроорганизм, өйткені ол асқазанның басқа бактериялар тіршілік ете алмайтын аса қышқыл ортасында өмір сүре алады.
"Эпидемиология тұрғысынан алғанда, бұл адамзат арасында ең кең таралған инфекциялардың бірі. Қазіргі болжамдар бойынша, жер шары халқының жартысына жуығы хеликобактер пилориді жұқтырған. Бұл жай ғана бактерия емес, ол асқазанның созылмалы ауруларының, тіпті онкологиялық процестердің дамуына себепші болатын фактор".
Маман бактерияның кездесу жиілігі аймаққа байланысты айтарлықтай өзгеретінін атап өтті. Табысы төмен және таза суға қолжетімділігі шектеулі елдерде инфекция жұқтыру көрсеткіші 70–80 пайызға жетуі мүмкін, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен.
"Сонымен қатар үлкен отбасыларда инфекцияның берілу ықтималдығы жоғары. Жұқтыру көбінесе балалық шақта болады және адам емделмесе, бактерия ағзада ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін", - деп түсіндірді сарапшы.
Қанша қазақстандық хеликобактер пилори жұқтырған?
Иннара Түркпенованың айтуынша, Қазақстанда сырқаттанушылық бойынша аймақтық мәліметтер бар, бірақ олар әзірге толық емес. Дегенмен, Қазақстанда хеликобактер пилориді жұқтыру деңгейі шамамен 60–70 пайызды құрайды деуге болады, кейбір дереккөздерде бұдан да жоғары көрсеткіштер - 62–85 пайыз деп келтіріледі.
"Бұл сандар бактерия кең таралған Орталық Азияның басқа елдерімен салыстыруға келеді. Деректер аймаққа және диагностика әдістемесіне байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін екенін атап өткен жөн. Кейде төменірек көрсеткіштер анықталады, бірақ бұл іріктеменің ерекшеліктеріне байланысты және жалпыұлттық жағдайды көрсетпейді", - деп түсіндірді спикер.
Сарапшы Helicobacter pylori көрсеткіштері ең жоғары өңірлер ретінде Шығыс Қазақстан, Павлодар, Солтүстік Қазақстан және Қарағанды облыстарын атады.
"Бұл аймақтарда асқазан қатерлі ісігімен сырқаттанушылық пен өлім-жітім көрсеткіштері, әдетте, республикалық орташа мәннен жоғары", - деп мәлімет берді онколог.
Ол мұндай айырмашылықтың себебі көпфакторлы екенін айтады. Соның бірі - тамақтану.
"Солтүстік және шығыс аймақтарда тарихи тұрғыдан тұздалған, ысталған және өңделген тағамдарды тұтыну деңгейі жоғары, бұл асқазанның шырышты қабығының зақымдану қаупін арттырып, салдарынан қатерлі ісіктің пайда болуына әкеледі", - деп түсіндірді Түркпенова.
Экологиялық факторлар да үлкен рөл атқарады. Өнеркәсіптік аймақтарда техногендік жүктеме жоғары, бұл онкологиялық сырқаттанушылық деңгейіне жанама әсер етуі мүмкін.
Алматы және Астана сияқты ірі қалаларда сырқаттанушылық деңгейі төменірек болуы мүмкін. Бұл диагностиканың қолжетімділігімен және онкосақтықтың жоғары деңгейімен байланысты. Бірақ мегаполистерде де хеликобактер өзекті мәселе, өйткені көптеген адам жүйелі түрде тексеруден өтпейді.
"Қазақстанда жыл сайын қанша адам Helicobacter pylori-ге тексеруден өтетінін көрсететін нақты көрсеткіш жоқ. Бұл мәліметтер денсаулық сақтау жүйесінің міндетті есептілігіне кірмейді. Бірақ мамандардың бағалауы бойынша, жыл сайын ересектердің 20–30 пайызынан азы ғана тексеріледі және көп жағдайда бұл асқазан-ішек жолдары жағынан белгілері бар пациенттер", - деп мәлімет келтірді онколог.
Бұл қажетті деңгейден төмен.
Асқазан қатерлі ісігі және хеликобактер пилори жағдайлары
Helicobacter pylori инфекциясының ең алдымен қатерлі ісіктің екі түрімен байланысы бар екені дәлелденген:
- асқазан аденокарциномасы (негізінен кардиальды емес түрі) - асқазанның шырышты қабығы жасушаларынан дамитын қатерлі ісік. Мұндай түрінде ол асқазанның өңешке өтер тұсындағы жоғарғы бөлігінде емес, басқа бөлімдерінде орналасады.
- MALT-лимфома - шырышты қабықпен байланысты лимфа тіні ісігінің сирек түрі.
Қазақстанда асқазан қатерлі ісігі жағдайларының қаншасы осы бактериямен байланысты екені туралы нақты статистика жоқ. Бұл ретте осы диагноз еліміздегі онкологиялық өлім-жітімнің басты себептерінің бірі болып қала береді.
Инфографиканы Иннара Түркпенова ұсынды
Дегенмен, спикердің айтуынша, халықаралық деректер мен жергілікті зерттеулерге сүйене отырып, шындыққа жақын болжам жасауға болады.
"Асқазан обыры жағдайларының шамамен 75–90 пайызына дейін хеликобактер пилоримен тікелей немесе жанама байланысы бар деп болжанады. Инфекция жұқтырған адамдарда аурудың даму қаупі шамамен 3–6 есе, ал бактерияның аса агрессивті штаммдарын жұқтырған жағдайда 8–10 есеге дейін артады", - дейді Түркпенова.
Хеликобактер әрқашан обырға әкеле ме?
Ол бактерия тасымалдаушыларда асқазан обырының даму ықтималдығы орта есеппен 1–3 пайыз шамасында бағаланатынын түсіндірді.
"Бір қарағанда бұл көрсеткіш төмен болып көрінуі мүмкін, бірақ ауқымды ескерсек, ол айтарлықтай артады: халықтың басым бөлігі инфекция жұқтырғандықтан, тіпті осындай пайыздың өзі көптеген ауру жағдайына айналады", - деп толықтырды онколог.
Қауіп жеке факторларға байланысты артады немесе, керісінше төмендейді. Оларға мыналар жатады:
- атрофиялық гастрит,
- ішектегі метаплазия,
- генетикалық бейімділік,
- бактерияның жоғары агрессивті штаммдарын жұқтыру,
- мінез-құлық факторлары: темекі шегу, тұзды көп тұтыну және теңгерімсіз тамақтану.
Инфекцияның ұзақтығы маңызды рөл атқарады: инфекция неғұрлым ерте жұқса және бактерия ағзада неғұрлым ұзақ сақталса, асқазанның шырышты қабығында патологиялық өзгерістердің жиналу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.
Бактерия қалай жұғады?
Хеликобактерді жұқтыру көбінесе ластанған сумен, тағаммен жанасқанда немесе тығыз тұрмыстық қарым-қатынас арқылы, мысалы, отбасы ішінде болады. Негізгі таралу жолдары фекальды-оральді және оральді-оральді.
"Егер жақын адамдардың арасында инфекция жұқтырғандар болса, оның отбасының басқа мүшелеріне берілу ықтималдығы айтарлықтай артады", - деп түсіндірді маман.
Инфекцияның кең таралуының басты себептерінің бірі - жұқтыру процесінің байқалмай өтуі. Бұл процесс қандай да бір белгілер пайда болғанға дейін өте ұзақ - жылдар бойы, тіпті ондаған жылдар бойы дамуы мүмкін.
Бұл ретте иммундық жүйе бактерияны әрдайым толық жоя алмайды, бірақ оның белсенділігін тежей алады. Яғни, инфекция бар, бірақ айқын белгілері жоқ. Сондықтан адамдардың көбі бойында Helicobacter бар екенін сезбейді.
Қандай белгілерге назар аудару керек?
Бактерияға байланысты белгілер пайда болған жағдайда, олар көбінесе өзіне тән емес болып келеді - асқазандағы жайсыздық немесе қыжыл. Көбісі оларға мән бермейді немесе оны тамақтанумен не стресспен байланыстырады.
"Салдарынан инфекция диагностикаланбай қалады, ал қабыну процесі жалғаса береді", - деп толықтырды дәрігер.
Көбінесе іштің жоғарғы бөлігінде жайсыздық немесе ауырсыну пайда болады. Ол аш қарында да, тамақтан кейін де күшеюі мүмкін.
"Көбісі тамақтанғаннан кейін ашытуға, ауырлыққа немесе асқазанның толып кету сезіміне шағымданады. Кейде пациенттер мұны "асқазандағы тас" немесе "жағымсыз кернеу" деп сипаттайды", - деп нақтылады Иннара Түркпенова.
Тағы бір кең тараған белгі - тез тою: адам әдеттегіден аз жейді, бірақ әлдеқашан тойып қалғандай сезінеді. Немесе тәбеттің төмендеуі және айқын себепсіз біртіндеп салмақ жоғалту. Сондай-ақ қыжыл, кекіру және жүрек айнуы жиі кездеседі.
Асқынудан хабар беретін бұдан да қауіпті белгілер бар. Мысалы, анемия - ол әлсіздік пен бозару арқылы көрінеді.
Егер асқазандағы қабыну ұзақ уақыт емделмесе, жағдай біртіндеп нашарлай беруі мүмкін: созылмалы шаршау пайда болып, жұмысқа қабілеттілік төмендейді.
"Бірақ белгілердің болмауы бәрі дұрыс дегенді білдірмейді. Сондықтан асқазанға қатысты кез келген қайталанатын немесе ұзаққа созылған проблемалар тексеруден өтуге себеп", - деді маман.
Хеликобактер пилори (Helicobacter pylori). Фото: Depositphotos.com
Хеликобактер пилори диагностикасының заманауи әдістері
Helicobacter pylori инфекциясын анықтау үшін талдаудың бірнеше түрі қолданылады. Таңдау белгілер мен жағдайға байланысты болады.
1. Ең дәл және кеңінен қолданылатын әдіс 13C-уреазды тыныс алу тесті.
2. Кем түспейтін ақпараттық әдіс нәжісті H. pylori антигеніне талдау. Бұл әдіс әсіресе емнің тиімділігін бақылау үшін жиі қолданылады.
3. Биопсиямен гастроскопия - бәріне белгілі ФГДС. Бұл жағдайда дәрігер зерттеу үшін асқазанның шырышты қабығының кішкене бөлігін ала алады, бұл бактерияны анықтап қана қоймай, қабыну дәрежесін және обыр алдындағы өзгерістердің бар-жоғын бағалауға мүмкіндік береді.
"Әдісті таңдау клиникалық жағдайға байланысты. Бүгінде диагностика қолжетімді бола түсті және инфекцияны ерте сатысында анықтауға мүмкіндік береді", - дейді дәрігер.
Сарапшы келесі жағдайларда талдау тапсыруға кеңес береді:
- белгілер болса - асқазандағы ауырсыну немесе жайсыздық, қыжыл, тамақтан кейінгі ауырлық сезімі;
- шығу тегі белгісіз анемия кезінде;
- асқазан жарасы ауруында;
- егер жақын туыстарының бірінде асқазан обыры болған болса.
Қазақстанда Helicobacter-ге жаппай скрининг жүргізілмейді. Тексеру медициналық көрсеткіш бойынша жасалады.
"Жыл сайын ересек тұрғындардың 20–30 пайызынан азы ғана хеликобактер тасымалдаушылығына тест тапсырады. Елдегі инфекцияның таралу деңгейі жоғары екенін ескерсек, бұл қажетті деңгейден төмен", - дейді дәрігер.
Бұл ретте Түркпенова көптеген адам белгілер болса да, дәрігерге бармайтынын атап өтті.
Процесті ерте кезеңде тоқтату мүмкін бе?
Маманның айтуынша, бактерия салдарынан болатын асқазан ауруларының дамуын көп жағдайда бәсеңдетуге, ал ерте кезеңде тіпті тоқтатуға болады.
Ең қайтымды кезең созылмалы гастрит болып саналады. Егер емдеу уақтылы басталса, қабыну азаяды, асқазанның шырышты қабығы біртіндеп қалпына келеді, ал зақымдаушы әсер төмендейді.
Егер атрофия қалыптаса бастаса, өзгеріс тұрақты сипатқа ие болады, бірақ сол кезде де емдеу аурудың дамуын бәсеңдетіп, тіндердің күйін ішінара жақсартуға қауқарлы.
"Алайда ішек метаплазиясына ауысқан кезде өзгерістер іс жүзінде қайтымсыз болады. Бұл жағдайда емдеу шырышты қабықты нормаға келтіре алмайды, бірақ бәрібір әрі қарай зақымдануды және ісікалды өзгерістер мен асқазан обырына өту қаупін азайтады", - деп түсіндірді Түркпенова.
Дәрігер Helicobacter pylori терапиясының тиімділігі 85–95 пайызға жететінін айтады. Бірақ емнің сәтті болуы схеманың дұрыс таңдалуына және пациенттің барлық ұсынысты орындауына тікелей байланысты.
Өмір салты да маңызды рөл атқарады: темекіден бас тарту, тұз бен өңделген өнімдерді азайту, көкөністер мен жемістерді жеткілікті мөлшерде тұтыну шырышты қабықтың қалпына келуіне көмектеседі және жалпы қауіпті төмендетеді.
Хеликобактер пилориді әрқашан емдеу керек пе?
Қазіргі заманғы клиникалық нұсқаулықтар нақты жауап береді: инфекция (егер ол анықталса) міндетті түрде емделуі тиіс.
Әдетте дәрігерлер антибиотиктер мен асқазан қышқылдығын төмендететін препараттардың комбинациясын тағайындайды. Көп жағдайда емдеу бактерияның жойылуына әкеледі.
"Helicobacter-ді жою асқазан жарасы мен асқазан обырының даму қаупін, әсіресе ерте сатысында, төмендетеді. Сондықтан "ештеңе мазаламаса, емдемеу керек" деген тәсіл бүгінде ескірген және қауіпті саналады", - деп ескертті сарапшы.
Қайта жұқтыру мүмкін бе?
Онкологтың айтуынша, қайта жұқтыру мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі. Орташа алғанда, қауіп жылына 1–5 пайызды құрайды, бірақ бұл өмір сүру жағдайлары мен гигиена деңгейіне байланысты өзгеруі мүмкін. Алайда көп жағдайда сәтті емдеуден кейін инфекция қайталанбайды.
Онкологтың негізгі ұсыныстары
Дәрігер келесідей кеңес береді:
1. Асқазанда болатын болмашы белгілердің өзіне бейжай қарамау керек.
Оларды тек стресске немесе тамақтанудағы қателіктерге балап қоя салуға болмайды - олар созылмалы қабынудың алғашқы белгілері болуы мүмкін.
2. Маман тағайындаған емдік курсты толық аяқтап, симптомдар жойылса да, терапияны мерзімінен бұрын үзбеу қажет.
3. Терапия тиімділігін бақылау - бұл тағы бір міндетті кезең. Тек бактерияның жойылғаны расталған жағдайда қауіп-қатердің азайғанына кепілдік беріледі.
4. Тұрақты профилактикалық тексеруден өтіп тұру, әсіресе 40 жастан асқан соң - бұл ісікалды өзгерістерді ерте сатысында анықтауға көмектеседі.
5. Өз бетінше емделуден және дәлелденбеген әдістерді, соның ішінде инфекцияны жоя алмайтын "халықтық емдерді" қолданудан аулақ болу керек.
5. Салауатты өмір салтын ұстану
6. Темекі тартуды тастау - бұл асқазан ауруларының алдын алудағы ең маңызды қадамдардың бірі. Темекі түтіні қабынуды күшейтеді және онкологиялық процестер қаупін арттырады.
Алкогольге байыппен қарау немесе одан мүлдем бас тарту да шырышты қабықтың күйіне оң әсер етеді.
7. Қарапайым гигиеналық талаптарды сақтау: таза су ішу, өнімдерді мұқият жуу және сапасы күмәнді тағамдарды тұтынбау.
Түйіндей келгенде, басты қағида: ауыр белгілердің пайда болуын күтпей, алдын ала әрекет ету қажет. Helicobacter pylori - бұл басқаруға болатын қауіп факторы және сауатты тәсіл қолданған жағдайда оның әсерін айтарлықтай төмендетуге болады.
Тағы оқыңыз:
Авторы: Светлана Антонова
Дайындаған: Айнұр Қапышова
