Неге адамдар жүйені түсінбейді, диагноздарға сенбейді, кезекке тап болады және әлі күнге дейін Қазақстаннан шетелге барып емделеді? Біз емделушілердің шағымдарын жинап, оларды Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының дәрігерлеріне жолдадық. Онкологиялық қызметтегі мәселелер қалай шешіліп жатқаны туралы TengriHealth материалынан оқыңыз.
Біз қатерлі ісікке қарсы емделіп жатқан немесе емделген пациенттердің WhatsApp топтарына хабарлама жіберіп, ең көп таралған пікірлерді жинадық. Осы сауалдарды алып спикерлер - Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты (ҚазОжРҒЗИ) басқарма төрағасының орынбасары Айша Молдашева, институттың Химиятерапия орталығының жетекшісі Рамиль Абдрахманов және Радиология және ядролық медицина бөлімшесінің меңгерушісі Жандос Аманқұловпен кездесуге бардық.
Олар адамдардан келген хабарламаларға жауап берді.
Қазақстанда онкологқа қалай қаралуға болады: пациент бағыты және "жасыл" дәліз
Онкологиялық сақтықтың үш деңгейі: заң бойынша диагнозды неше күн күту керек
- Біз сөйлескен адамдар диагнозын жаңа ғана білген пациент үшін нақты әрі түсінікті бағыттың жоқтығын айтады. Ол қандай болуы керек және іс жүзінде не болып жатыр? Неге адамдар әлі күнге дейін жүйені түсінбей жүр?
Айша Молдашева, ҚазОжРҒЗИ басқарма төрағасының орынбасары (А.М): Бұл - әлеуметтік желілерде жиі кездесетін сұрақ. Жалпы алғанда, пациенттің бағыты нақты құрылған, бірақ расында да пысықтауды қажет ететін тұстар бар. Былтыр әріптестерімізбен бірге түрлі өңірлердегі емханаларды аралап, пациенттің жолын өзіміз жүріп өттік. Содан кейін түзетулер енгіздік.
Соның бірі - емханадағы міндетті тексеру.
Біз бұл тәжірибені 2023 жылдан бастап енгізе бастадық және қазір де жалғастырып жатырмыз. Барлық емханада бұл кабинеттер толыққанды жұмыс істеуі үшін ауқымды жұмыс атқарылып жатыр.
Олардың нәтижелілігіне қатысты сұрақтар болды: қарау кабинетінің мамандары кейбір жағдайларды өткізіп алуы мүмкін екенін байқадық, сондықтан қазір оларды оқытумен айналысып жатырмыз.
ҚазОжРҒЗИ басқарма төрағасының орынбасары Айша Молдашева. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
- Онкологияға күдігі бар адамды тексеру қанша уақыт алуы керек?
А.М: Пациент бағытының жүйесінде үш деңгей бар.
1. Онкосақтық-1
Егер алғашқы тексеру кезінде адамда онкологиялық ауруға күдік анықталса, ол осы топқа енеді. Үш күн ішінде пациент емхана деңгейінде минималды диагностикалық тексеру жүргізетін мамандарға қаралуы тиіс.
2. Онкосақтық-2
Бастапқы күдікті растайтын немесе жоққа шығаратын әрі қарайғы тексеру. Ол 10 күннен аспауы керек.
3. Онкосақтық-3
Егер екінші деңгейде диагноз алып тасталмаса, дәрігерлер 10 күн ішінде тереңдетілген тексеруді жалғастырады, оның қорытындысы бойынша адам онкологиялық орталыққа жіберіледі. Бұл жерде гистологиялық (қажет болса - цитологиялық) зерттеу, КТ, МРТ жүргізіледі.
- Егер диагноз расталса - науқас молекулалық-генетикалық, иммуногистохимиялық зерттеуге жіберіліп, есепке қойылады.
- Егер диагноз расталмаса - барлық мәлімет емханаға беріліп, пациентті бақылау жалғасады. Мүмкін, оның жағдайы ісікалды күйде шығар, оны динамикада бақылау қажет.
Тексеру процесінің өзі жалпы жиынтығы 18 жұмыс күніне созылады.
Онкологияға күдігі бар пациенттің бағыты. ҚазОжРҒЗИ инфографикасы
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Тәжірибемнен білемін, іс жүзінде емдеу процесінің басталуы созылып кетеді. Әсіресе, егер диагностика бір өңірде жүргізіліп, адам емді басқа өңірде алуы керек болса. Шын мәнінде, кезеңдердің көбін қайтадан өтуге мәжбүрлейді. Процестің бюрократиялануы. Соның салдарынан - терапияны жедел бастаудың орнына, науқас бір-екі айын қағазбастылыққа жоғалтады".
- Күдік пайда болған сәттен бастап ем басталғанға дейін жалпы қанша уақыт өтуі керек?
А.М.: Онкоорталыққа жүгінген сәттен бастап ем басталғанға дейін 30 күннен аспауы тиіс. Жоғарыда айтылған 18 күн - бұл тек диагноз қоюға арналған уақыт.
- Осы мерзім сақталып отыр ма?
А.М.: Біз 2025 жылы талдау жүргізіп, жағдайлардың 80 пайыздан астамында бұл мерзімнің сақталатынын анықтадық. Онда неге мәселелер туындайды? Кейбір өңірлерде кезек көп, ал кей жерлерде медициналық персоналдың жұмысындағы кемшіліктер болуы мүмкін.
Қазіргі уақытта онкологиялық ауруларды диагностикалау тәсілі өзгергенін білу маңызды. Бұрын нақты диагноз қою үшін 10 күн ішінде жүргізілетін гистологиялық зерттеу жеткілікті болатын. Қазір дербестендірілген емдеу тактикасы таңдалады, бірақ бұл көбірек уақытты қажет етеді.
Пациенттерді тексеру кезеңдерінің бірі. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
Кейде адамдардың мүлдем жоқ болып кететін кездері болады. Біз диагноз қойып, емдеуге жолдама береміз, бірақ пациент келмейді. Өкінішке қарай, әлі күнге дейін емшілерге сенетіндер бар.
Мен халыққа үндеу жасағым келеді: дәрігерлерге барыңыздар, уақыт жоғалтпаңыздар. Онкологияны дәстүрлі емес әдістермен емдеуге тырыспаңыздар - олар көмектеспейді.
Пациенттер неге шетелге барып емделеді
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Препараттарды алу үшін сағаттап кезекте тұрамын, ал кабинетке кіргенде әрдайым науқастардың көптігі мен дәрігерлердің жұмыстан шаршағанын тыңдауға мәжбүрмін. Маған бұның не керегі бар? Менің жағдайым олардан әлдеқайда нашар. Мен де аурудан емес, жұмыстан шаршағым келеді. Коммуникативтік дағдылар атымен жоқ. Білім деңгейі төмен, немқұрайды көзқарас..."
- Онкология туралы өте көп айтылады, емделуге, скринингтен өтуге шақырады, Қазақстандағы және шетелдегі көмек көрсету жүйесі бірдей емдеу хаттамаларына негізделгенін айтып сендіреді. Бірақ пациенттердің диагнозды қайта тексерте бастайтынын, шетелге асып, емшілерге баратынын өзіңіз де растап отырсыз. Оларға Қазақстанда жағдай нашар сияқты көрінеді. Неге? Мұны қалай түсіндіресіз? Бұл ең алдымен сенім мәселесі ғой.
Рамиль Абдрахманов, ҚазОжРҒЗИ Химиялық терапия орталығының жетекшісі (Р.А.): Қайта тексеру - бұл пациенттің құқығы. Біз үшін ең маңыздысы - адамдардың мамандарға жүгінуі. Бірақ біз әртүрлі жағдайларды көріп жүрміз. Тіпті шетелден де бізге диагнозды қайта тексерту үшін келетіндер бар.
Міне, диагностика мерзімдері туралы, олардың әрдайым сақтала бермейтіні туралы сұрап жатырсыз. Иә, солай болып тұрады, онкология - ангина емес қой. Біз тек алғашқы ошақты анықтап қана қоймай, метастаздардың қай жерде екенін де түсінуіміз керек. Бұл кейде созылып кететін өте күрделі процесс. Мұнда көптеген жайттарды ескеру қажет.
ҚазОжРҒЗИ Химиялық терапия орталығының жетекшісі Рамиль Абдрахманов. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
- Онкологияны емдеу - бұл күрделі екенін түсінеміз. Бізде онкологиялық қызметтің қалай дамып жатқанын да көріп отырмыз. Бірақ проблемалы тұстарды да жоққа шығаруға болмайды. Сізді тыңдасақ, мәселе онкологиялық көмек жүйесінің өзінде емес, диагнозда немесе пациенттерде сияқты әсер қалдырады. Бәрі тамаша деп айта алмаймыз ғой? Әлде айта аламыз ба?
Р.А.: Бұл мәселелер кеше ғана пайда болған жоқ, осыдан бірнеше жыл бұрын туындаған. Осы уақыт бойы Денсаулық сақтау министрлігі қарап отырған жоқ. Иә, шешілуі тиіс ұйымдастырушылық мәселелер бар. Бірақ қазір денсаулық сақтау басқармаларының барлық назары онкологияға аударылған. Инструменталдық жабдықтау, кадрлық әлеует мәселесі шешіліп жатыр. Әрбір сигналға дереу жауап беріледі.
А.М.: Менің толықтыра кететінім бар. Егер бұрын пациент емдеудің күрделі түріне тап болғанда, ем алу үшін міндетті түрде Алматыға немесе Астанаға баратын болса, қазір онкологиялық көмекті дамытудың кешенді жоспарының, мамандарды оқытудың, жабдықтаудың арқасында адамның өз өңірінде қалуы үшін барлық жағдай жасалып жатыр.
Оң тұстары бар, бірақ дәрігер мен пациенттің өзара іс-қимылын жақсарту шынымен де өзекті мәселе болып қала береді.
Қазақстандықтар өтуі тиіс онкологиялық скринингтердің алгоритмі. ҚазОжРҒЗИ инфографикасы
Адамдарды жеке орталықтар несімен қызықтырады? Ол жерде сервис деңгейі басқаша, бірақ көмек әрдайым сапалы бола бермейді. Біз мемлекеттік онкологиялық қызметте дәл осы дәрігер мен пациент арасындағы қарым-қатынасты жақсарту керек екенін түсінеміз және қазір соған күш салып жатырмыз.
Қазір мемлекеттік онкологиялық орталықтарда психологиялық-әлеуметтік көмекті дамытып жатырмыз. Бұл әсіресе алғашқы кезеңдерде өте маңызды - қойылған диагноз пациенттің өзін де, оның отбасын да есеңгіретіп тастайды. Әрине, мұндай консультацияларды барлығы бірдей тез ала алмайды - кадр мамандарының жетіспеушілігі бар, біз мұны жоққа шығармаймыз.
Бірақ кез келген жағдайда пациенттерге көбірек ақпарат беруге, емдеудің әртүрлі кезеңдерінде қолдау көрсетуге тырысамыз.
Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
- Адамдар шын мәнінде бәрі басқаша деп пікір жаза ма деп қорқамын.
А.М.: Біз бәрі мінсіз деп айтпаймыз, бірақ екінші жағынан, онкология саласында атқарылып жатқан ауқымды жұмысты мойындамауға болмайды. Адамдар шетелде ондаған миллион теңге тұратын көмекті тегін алып жатыр. Азаматтарымызға дәрі-дәрмек және сәулелік терапияның ең озық түрлері, күрделі хирургиялық оталар қолжетімді, пациенттердің басым бөлігі бұл тұрғыда жағдай жақсы екенін айтады.
Консультациялар, диагностика және емдеу шаралары тегін әрі әлемдік онкологиялық орталықтардың деңгейінде жүргізіледі. Мен шетелде жақсы, ал Қазақстанда нашар деп айта алмаймын.
- Қазақстанды азаматтарымыз жиі баратын Оңтүстік Корея, Түркия немесе Израильмен салыстырсақ, көрсетілетін көмек бірдей болады дегіңіз келе ме?
А.М.: Иә, бірдей. Біздің клиникалық хаттамаларымыз заманауи халықаралық стандарттарға толық сәйкес келеді. Сервис (қосымша аудармашы, медициналық білімі жоқ ассистент, мүмкін коммуникацияға қатысты тұстар) - олар басқаша. Бірақ бұл қызметтер медициналық көмекке жатпайды және қосымша ақыға көрсетіледі.
Бірақ біз үнемі "Қазақстанда бәрі нашар" деп айта берсек, өз елінде көмек ала алатын адамдардың көбі шетелге кетуге бел буады немесе емшілерге барады. Сондықтан біз мәселелерді жасырмаймыз.
Таңғы 5-тен басталған кезек: онкопациенттің тыныс-тіршілігі қалай ұйымдастырылған?
- Енді басқа сипаттағы сервис туралы сөйлессек. Міне, бізге келген өтініштердің бірі.
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Алматыдағы қалалық онкологиялық орталықта диспансер де, аурухана да бір ғимаратта орналасқан, бұл қолайсыздық тудырады. Диспансерлік бөлімде адамдар 5-6 сағат бойы инъекция алады, бөлме желдетілмейді, бес шаршы метрге 15-20 пациенттен келеді. Кезек күтуге тура келеді. Егер сол күні инъекция ала алмасаң, қаланың екінші шетіне қайта келуге мәжбүрсің".
Р.А.: Кезекке келетін болсақ, бұл - жұмыс процесін қарапайым ұйымдастыру мәселесі. Кол-орталық арқылы белгілі бір уақытқа жазылуға болады. Маған сағат бір ыңғайлы болса, кол-орталыққа хабарласып, 13:00-ге жазыламын, сонда кезекте тұрудың қажеті болмайды.
А.М.: Онкологиялық орталықтардың емханалық бөлімшелерінде кол-орталық ұйымдастырғаннан кейін, мұндай жүйенің жұмысты едәуір жеңілдететініне көзіміз жетті. Бірақ белгілі бір мәселелер бар. Жақында пациенттердің өтініші бойынша Қостанай облысына бардым. Адамдар таңғы 5-6-да онкологиялық орталыққа келіп, суықта кезек күтетіндерін айтып шағымданды.
Тексере келе, жалпы кестенің құрылғаны, кезек екі күннен аспайтыны белгілі болды. Бірақ адамдардың санасында "неғұрлым ерте келсем, қызметті соғұрлым тез аламын" деген түсінік сақталып қалған. Сондықтан пациенттерді ақпараттандыру жұмысын жүргізу өте маңызды. Адамдар қажетті мәліметті телефон арқылы немесе сайттан ала білуі керек. Ал егер ақпарат болмаса, клиникаға кеңес алуға келуі тиіс. Қазір біз өңірлердегі кезекті орталықтандырылған түрде қадағалауға мүмкіндік беретін жүйені қалыптастырғымыз келеді.
Алматыдағы Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының тіркеу бөлімі. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
Пациенттер чаттарынан келген хабарлама:
"Онкологиялық орталық орналасқан Алматы аймақтық көпбейінді ауруханасында химиятерапияға түсу үшін таңғы 5-6-да келіп кезекке тұру керек, ал дәрігер қабылдауды 9:00-де бастайды. Ол құжаттарды тексеріп, химияға жіберуі мүмкін немесе бірдеңе дұрыс болмаса, бас тартуы мүмкін. Ауласында қоғамдық тамақтану орны жоқ. Адамдар (онкопациенттер мен олардың жанындағылар) таңертеңнен кешке дейін (дәрі тамызғанша) аш жүреді немесе құрғақ тамақпен қоректенеді, бұл өте жағымсыз жағдай".
- Сіздер дәрігерсіздер, инфрақұрылымға жауап бермейтіндеріңізді, аурухана салмайтындарыңызды, жөндеу жүргізбейтіндеріңізді түсінеміз. Бірақ адамдар өңірлердегі орталықтардың (бәрінде болмаса да) ескі екеніне, жағдайдың көңіл көншітпейтініне шағымданады. Бұл да өте маңызды ғой...
А.М.: Клиникалардағы жағдай өте маңызды - бұл талқыланбайды. Және оны жасау өте маңызды. Онкологиялық сырқаты бар пациент емделу кезінде уақытының көп бөлігін онкологиялық орталықта өткізеді.
Жамбыл облысындағы онкологиялық орталықта бір мәселе болған, бірақ бүгінде ол шешілді - онда еуропалық стандарттар бойынша салынған су жаңа клиника бар, диагностиканың барлық түрі жүргізіледі.
2022 жылдан бастап Алматы облысы мен Алматы қаласындағы онкологиялық ұйымдардың ескі ғимараттарын жаңарту жұмыстары жүріп жатыр. Алматы облысында жаңа блок құрылысы жоспарланған. Алматыда - бір блогы онкологиялық болатын үлкен көпбейінді орталық салынады. Біз жобаны көрдік - бұл заманауи ғимарат, ол салынып біткенде бәріміз бірге қуанамыз деп ойлаймын. Бірақ әзірге, иә, орын тапшылығына қатысты мәселелер бар.
Алматыдағы Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
Радиологтар жетіспейді: онкологиялық науқастардың суреттерін кім зерттейді?
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Қазақстанда ПЭТ-КТ, КТ және МРТ нәтижелерін талдап, сипаттайтын білікті радиологтар өте аз. Онкологиялық орталықтардағы дәрігерлердің жұмысына тап болған соң, кейін оларға сенбейтін боламыз. Адамдар дискілерді жақсы қарайтын дәрігерлердің байланыс мәліметтерін бір-бірінен сұрап жатады. Сондықтан қазір мен түрік клиникасымен келісіп, дискілерді сонда жіберемін".
Жандос Аманқұлов, ҚазОжРҒЗИ радиология және ядролық медицина бөлімінің меңгерушісі: Адамдардың "екінші пікір" алу үшін жүгіну мәселесі ішінара бар, бірақ бұл мамандардың жоқтығынан емес, көбіне кадрларды даярлау жүйесінің даму кезеңіне байланысты.
Қазір Қазақстанда радиолог-дәрігерлер мен сәулелік диагностика дәрігерлері резидентурада екі жыл оқиды. Батыс елдерінде мұндай мамандарды даярлауға бес жыл кетеді, одан кейін олар тағы екі жыл қосымша білім беру бағдарламасынан өтеді.
Айталық, АҚШ-та өкпе ісігін диагностикалаумен айналысатын дәрігер тек осы мүшенің суреттерін қарайды - өзгелері де солай. Қазақстанда мұндай кадрларды даярлау жүйесі жоқ. Сонымен қатар, радиолог-дәрігерлер әзірге жаңа диагностикалық әдістерді әрдайым жете түсіне бермейді.
Осыдан бес жыл бұрын ғана елде ядролық медицина қызметін көрсететін 3–4 орталық қана болған. Қазір әртүрлі өңірлерде 17 ПЭТ-аппарат, 5 ОФЭКТ-аппарат және 2 ядролық медицина орталығы жұмыс істейді. Бұл Қазақстан үшін салыстырмалы түрде жаңа сала, бірақ ол қарқынды дамып келеді.
Осыған байланысты ядролық медицина бойынша радиология, сәулелік диагностика, радионуклидтік терапия және басқа да мамандықтар бойынша мамандар даярлайтын білім беру бағдарламалары әзірленді.
Денсаулық сақтау министрлігі Назарбаев Университеті базасында батыстық жүйе бойынша резидент-радиологтар білім алатын пилоттық жобаны іске қосты. Уақыт өте келе Қазақстанда мұндай мамандардың саны артады, соның ішінде барлық мемлекеттік клиникаларда да көбейеді.
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Білім деңгейінің төмендігі және дәрігерлердің тапшылығы. Маған бәрін өзім іздеуге тура келді - онкологтан ештеңе ести алмайсың. Жасым кіші болғандықтан, гендік мутацияға талдау тапсыру керек екенін маған ешкім нақты айтқан жоқ, дәрігерлердің ешқайсы мені тексеруді ойламады да. Соңында өзім талдау тапсырдым, нәтижесінде мутация анықталды, ал бұл емге әсер етеді. Барлық жерде осындай. Әрбір шешімді қайта тексеру керек".
- Шын мәнінде білікті мамандар жетіспей ме?
Ж.А.: Мен бұған қатысты пікір білдіре алмаймын, өйткені біздің резидентурадағы барлық білім беру бағдарламаларымыз аккредиттелген және стандарттарға сәйкес келеді. Бірақ мен айтқандай, ПЭТ-КТ, ОФЭКТ-КТ қарай алатын мамандар жетіспейді. Мұндай мәселе бар, Денсаулық сақтау министрлігі оны шешіп жатыр.
ҚазОжРҒЗИ радиология және ядролық медицина бөлімінің меңгерушісі Жандос Аманқұлов. Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
- Пациенттер тарапынан мамандардың тапшылығына, жоқтығына немесе олардың біліктілігіне қатысты шағымдарды жиі естисіз бе?
А.М.: Кадр тапшылығы бар. Бұл мәселе жылдан жылға жалғасып келеді. Онкологиялық орталықтарда ол минималды деңгейде және қазір саны жақсы деңгейде шығып жатқан резидентура түлектері есебінен жабылады. Ал емханаларда дәл осы аудандық онкологтардың тапшылығы байқалады.
Біздің бағыттағы дәрігерлерді даярлау - ұзақ процесс. Соңғы жылдары гранттар жеткілікті мөлшерде бөлініп жатыр - 2026 жылдың маусымында онкологиялық бейіндегі жүзге жуық маман оқуын бітіреді деп күтіп отырмыз. Олар бірінші кезекте тапшылық бар өңірлерге бөлінеді.
Фото © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
Түпнұсқа орнына көшірмелер және ескі ғимараттар: онкоорталықтарда не дұрыс емес?
Пациенттер чатынан келген хабарлама:
"Дәрі-дәрмектер мен инъекциялар түпнұсқа емес, жанама әсерлері бар. Онкоорталықтарда өз препараттарыңды салуға тыйым салынады - пациенттер оны айналып өтіп, жеке емшара бөлмелерінде жасайды".
А.М.: Қазақстанда онкологияны емдеу үшін қолданылатын препараттардың тізімі айтарлықтай кең. Ісіктің бір түріне - бес-алты түрлі таргеттік препарат бар. Онколог қайсы жақсы сәйкес келетінін таңдай алады және мұның бәрі тегін беріледі.
Пациенттерді алаңдататын мәселе - препараттардың бір бөлігі түпнұсқа емес, дженериктер екендігі. Бірақ бұл олардың нашар екенін білдірмейді. Дженерик - негізінде бір әсер етуші заты бар, түпнұсқамен бірдей препарат. Бүкіл әлемде, соның ішінде дамыған елдерде дженериктер жаппай қолданылады.
- Қазір шынымен де дженериктер көбірек қолданыла бастады ма? Айталық, осыдан үш жыл бұрын сіздер негізінен түпнұсқа препараттарды қолдансаңыздар, қазір дженериктерді пайдаланасыздар ма?
А.М.: Жоқ, мұны анық айта аламын. Қазір біз қолданатын препараттардың 80 пайыздан астамы - түпнұсқа. Былтыр біз дәрілік заттар тізіміне толық ревизия жүргіздік (соңғы 10 жыл бойы ол "тазартылмаған" еді) және алты атауды алып тастадық. Бұл препараттар баяғыда ескіргендер қатарына өткен, олар халықаралық хаттамалардан шығарылған.
Олардың орнына біз қазақстандық дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету тізіміне енгізген анағұрлым заманауи препараттар келді.
Мен өзім онкологиядағы пациенттерді қолдау қызметінде көптеген жылдар бойы жұмыс істедім және бұл жолдан өзім де өттім - жақын адамым қатерлі ісікпен ауырып, осы себепті өмірден озды. Сондықтан адамдардың мұң-мұқтажы мен сезімдерін өзгелерден артық түсінемін.
Сондықтан біз қазір дәрігерлер мен пациенттер қауымдастығы арасындағы байланысты жолға қойғымыз келеді. Жүйені жетілдіріп, барлығы сағаттай дәл жұмыс істейтіндей етуіміз керек.
- Қазіргі уақытта Қазақстандағы онкологиялық қызметтің негізгі түйткілі неде? Бірінші кезекте не жетіспейді?
А.М.: Бір ғана нақты нәрсені атап көрсету мүмкін емес - бұл көпжақты процесс. Оңалту, оқыту, кадрлар, жабдықтау, емдеу процестері, клиникалық хаттамалар, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету, сәулелік аппараттармен жарақтандыру, Қазақстанда күрделі оталар жасай алатын жоғары білікті хирургтарды даярлау. Осының барлығы кешенді түрде жұмыс істеуі тиіс, ал басты назарда пациенттің мүддесі ескерілуі керек.
Авторы: Оксана Акулова
Дайындаған: Дина Шәріпхан
