Таяу Шығыста "су соғысы" термині жиі қолданыла бастады.
Ал Орталық Азия су мәселелерін қалай шешу керек екені туралы диалог жүргізіп жатыр. Біздің аймақ әлемдегі су тапшылығына ең осал өңірлердің бірі болып қала береді. Алайда сарапшылар болашақ дағдарыстың алдын алу үшін нақты қадамдар жасалмай отыр деп санайды, ал уақыт болса бізге қарсы.
Орталық Азия Ирандағы соғыстан, атап айтқанда, Таяу Шығыстағы жалпы оқиғалардан нақты қандай сабақтар алуы тиіс және қазақстандық сарапшылар неге су қақтығыстарының қаупі туралы қайтадан айта бастады - осының бәрі Tengrinews.kz материалда.
Суға қатысы конференцияларға қорғаныс министрлері шақырыла ма?
Биыл мамырда Орталық Азияның басым бөлігіне жаңбыр мол жауды, бұл аймақтағы су мәселесін ысырып тастағандай болды. Алайда сарапшылар қауымдастығы болашақ туралы айтуды тоқтатар емес.
Мәселен, Тәжікстан астанасында 25-28 мамыр аралығында IV су конференциясы өтті, оған әлемнің 110 елінен 2,5 мың сарапшы келді. Бұл кездесуге Қазақстан өкілдері де қатысты.
"Душанбедегі конференцияға бұл жолы көптеген елден төтенше жағдайлар министрлері қатысты, келесі жолы, сірә, қорғаныс министрлерін шақыруға тура келетін шығар. Өйткені су мәселелері экологиялық тақырыптан қауіпсіздік мәселесіне ауысып жатыр. Су ресурстарын әдеттегідей басқару арқылы осындай жағдайға жетіп отырмыз".
Есекин - тек біздің аймақта ғана емес, одан тыс жерлерде де өтетін суға арналған барлық маңызды іс-шаралардың тұрақты қонағы. Ол Душанбедегі конференцияда түбегейлі жаңа ештеңе естімегенін айтады. Оның сөзінше, қатысушылар тағы да маңызды мәселелерді көтеріп, өте дұрыс сөздер айтып жатыр, бірақ мәселені шешудің нақты қадамдары әлі де жоқ.
Тәжікстан Президентінің IV су конференциясында сөйлеген сөзі. Фото: ТР Президентінің баспасөз қызметі
"Арал теңізі апаты мен Балқашқа төнген қауіп туралы үнемі айтылып жатқанына қарамастан, біз су алуды ұлғайтып жатырмыз. Мақта, күріш сияқты суды көп қажет ететін дақылдар алқабын кеңейтуді тоқтатар емеспіз. Жаңа бөгеттер мен су қоймаларын салуды жалғастырып жатырмыз. Энергия өндіру мен су тұтынуды арттырып жатырмыз. Яғни, бір нәрсені айтып, іс жүзінде қарама-қарсы бағытта жылжып барамыз", - деп түсіндіреді Есекин.
Ол бұл процестің барлығы табиғи тепе-теңдіктің, климат, су және экологиялық тұрақтылықтың бұзылуына басты себепке айналды деп санайды, ал болашақта бұл қақтығыстар мен дағдарыстарға әкелуі мүмкін.
Өкінішке қарай, су ресурстарына және жалпы экожүйелерге деген мұндай көзқарастың салдарын сарапшылар қауымдастығы Ираннның жағдайынан көріп отыр. Мұнда төтенше су дағдарысы бірнеше жылдан бері жалғасып келеді және миллиондаған адамның қауіпсіздігіне қатер төніп тұр.
Былтыр жағдайдың нашарлағаны соншалық, ел президенті Иран астанасын суы бар, қолайлырақ жерге көшіру қажет екенін мәлімдеді. Сол уақытқа қарай Тегеранда су іс жүзінде қалмаған болатын.
Биылғы соғыс Ирандағы жағдайды одан сайын қиындатты, дегенмен көктемде бұл тақырып күн тәртібінен біршама уақытқа түсіп қалды.
Су қалайша экологиялық мәселеден қауіпсіздік мәселесіне айналады?
Мәселе мынада, биылғы көктем Иранда да өте жаңбырлы болды. Бірнеше жылға созылған құрғақшылықтан кейін ел тұрғындары нөсер жаңбырдың рақатын көріп, бұл уақытша жеңілдік берді, тіпті жазда ауыз су үшін кезекте тұрмаймыз деген үміт сыйлады.
WANA жарияланымының скриншоты
Бұл туралы, мысалы, Тегеранда орналасқан WANA тәуелсіз ақпараттық агенттігі жазды. Дегенмен, осы жарияланымның авторы бұл үміттің - алдамшы екенін, ал су дағдарысы әлі де бүкіл ел үшін ең өткір мәселе болып қала беретінін бірден қосып өтеді.
"Ирандағы су дағдарысы табиғи ресурстардың тапшылығынан тыс шығып кеткен және ол тұтынуды тиімсіз басқару және осы өмірлік маңызды ресурсты дұрыс пайдаланбаудан туындап отыр. Елдегі су тұтынудың едәуір бөлігі, әсіресе ауыл шаруашылығы секторында тиімсіз және жоғары шығынмен жүзеге асырылады, тіпті тұрмыстық секторда да көптеген тұтынушылар мәдени немесе экономикалық себептермен, не болмаса тиімді бақылаудың жоқтығынан шектен тыс тұтыну мен зиян әрекеттер көрсетіп отыр", - деп пайымдайды WANA журналисі.
Сарапшылар болса, Ирандағы су дағдарысы әлі де өз зардабын тигізетінін және бұл ең жақын болашақта болатынын айтады.
"Су мәселелері Иранның ішкі күн тәртібіндегі ең ауыр тақырыптардың бірі болып қала береді. Су дағдарысы ешқайда кеткен жоқ. Құрғақшылық маусымы басталғанда бұл мәселе қайтадан бой көтереді. Әскери іс-қимылдар нәтижесінде, соның ішінде су тұщыту нысандарын қоса алғанда, су инфрақұрылымы зардап шекті, алайда әлі күнге дейін жаңа шешімдер ұсынылған жоқ".
Наурызда Иран шынымен де америкалық шабуылдар кезінде өзінің тұщыландыру қондырғыларына зақым келгенін мәлімдеді. Дегенмен, батыстық сарапшылар Тегеран Парсы шығанағындағы көршілерінің тұщыландыру қондырғыларына шабуыл жасау арқылы (және қазірдің өзінде шабуыл жасап қойған) кек алуы мүмкін деп қауіптенді.
Араб монархияларының тұщыландыру қондырғыларына тәуелділігі сондай, сарапшылар пікірінше, олардың бір-екі күнге істен шығуы гуманитарлық дағдарысқа соқтыруы мүмкін. Осы тәуекелдердің жиынтығы қазірдің өзінде "су соғысы" деп аталып жүр.
"Араб монархияларының осалдығы әлдеқайда жоғары. Олар үшін тұщы судың маңыздылығы мұнаймен пара-пар - бұл баламасы жоқ деуге болатын өмірлік маңызы бар ресурс. Тұщыландыру станцияларына толыққанды балама пайда болғанша, сумен қамтамасыз ету мәселесі аймақтағы араб монархиялары үшін негізгі тақырыптардың бірі болып қала береді", - деп толықтырды Сүлейменов.
Шығыстанушының айтуынша, Парсы шығанағындағы көршілерімен салыстырғанда Иранның жағдайы әлдеқайда тиімдірек. Бұл - бүкіл мемлекет ауқымындағы су тапшылығына қарамастан, сумен қамтудағы жергілікті мәселелерді шешуге қауқарлы ірі ел.
Дегенмен экологтар бұл артықшылықтың шексіз болмайтынын ескертеді. Иран билігі қордаланған су мәселелерін шешуге тиіс, әйтпесе олар тек экономика мен әлеуметтік тұрақтылыққа ғана емес, сонымен қатар саяси режимге де қауіп төндіруі мүмкін.
Қазіргі заманғы соғыстар экологиялық мәселелерге қалай әсер етеді?
Болат Есекин де, дүниежүзіндегі басқа да су мәселелері бойынша сарапшылар сияқты Таяу Шығыстағы жағдайды жіті қадағалап отыр.
"Бүгінде Таяу Шығыста болып жатқан жағдай бізге өте жақын, өйткені Қазақстан мен бүкіл Орталық Азия ұқсас табиғи жағдайда орналасқан. Бізде су ресурстары Ресей, Канада немесе АҚШ сияқты басқа елдерге қарағанда әлдеқайда нашар қамтамасыз етілген", - дейді Есекин.
Ол барлық халықаралық алаңда, соның ішінде Душанбедегі аталған конференцияда бір ғана мәселе айтылатынын еске салады: өршіп келе жатқан су дағдарысының басты себебі - біздің осы ресурсты қалай басқарып отырғанымызда.
"Біз суды тек алуға дағдыланғанбыз және оның қайта толығуы табиғаттың міндеті деп санап келдік. Бірақ бұл модель бұдан былай жұмыс істемейді", - деп жалғастырды Орталық Азияның су ресурстары және климаттың өзгеруі жөніндегі платформа үйлестірушісі.
Сондай-ақ, спикер Ирандағы дағдарысқа тек елдің өз іс-әрекеті ғана себеп болмағанын, бұл әлдеқайда ауқымды процесс екенін нақтылады. Мәселе адамның табиғи жүйелерге араласуы жаһандық су айналымын бұзғандығында, соның салдарынан тұщы су қоймаларының қайта толығуы тоқтаған.
"Планетадағы су мөлшері шамамен бұрынғы деңгейде қалғанымен, ол барған сайын қолжетімсіз болып барады. Ол мұхитқа ағып кетіп, сонда қалады. Тұщы судың жоғалуы азық-түлік қауіпсіздігіне, экономика мен әлеуметтік тұрақтылыққа міндетті түрде әсер етеді. Ұзаққа созылған құрғақшылық шиеленістің күшеюіне әкеліп, халықтың көші-қонына, жұмыссыздыққа және жаңа қақтығыстарға әкеледі", - деп толықтырды ол.
"Су банкроттығы" дегеніміз не?
Есекин сипаттаған жағдайды БҰҰ "су банкроттығы" деп атайды. 2026 жылдың қаңтарында бұл ұйым ауқымды баяндама жариялап, онда "су дағдарысы" немесе "су тапшылығы" терминдерінен дәл осы "банкроттық" анықтамасына көшуді ұсынды.
"Бұл баяндама жағымсыз шындықты паш етеді: көптеген аймақ өзінің гидрологиялық мүмкіндіктерінен тыс өмір сүріп жатыр, ал көптеген негізгі су жүйелері қазірдің өзінде банкротқа ұшыраған", - деді баяндаманың жетекші авторы, БҰҰ Университетінің Су, қоршаған орта және денсаулық институтының директоры Каве Мадани жаңа зерттеуді таныстыру барысында.
Болат Есекиннің пікірінше, су мәселесі жаһандық болғанына қарамастан, осы банкроттықтың салдарын ең бірінші болып сезіну қаупі Орталық Азияға төніп тұр.
"Өршіп бара жатқан дағдарыстың себебі климаттың өзгеруінде емес, біздің іс-әрекетімізде, табиғи процестерді, табиғи су ағындарын бұзатын бағдарламаларымызда. Бұл процесті тоқтату үшін ғылымға, сарапшыларға сүйену керек. Сондай-ақ жұртшылықты тарту және үкіметтерден талап ету маңызды: біз дағдарыс, аштық, босқындар мен қақтығыстар жағдайында қалғымыз келмейді", - деп түйіндеді сарапшы.
Аймақтың болашақта үлкен қиындықтарға тап болу қаупі биіл сәуірде Астанада Орталық Азия, Кавказ және Моңғолия мемлекет басшыларының қатысуымен өткен экологиялық саммитте де ең жоғары деңгейде талқыланды.
Тіпті "Экологиялық ынтымақтастық туралы Орталық Азия декларациясы" қабылданды, онда аймақ елдері мәселелерді жеке-дара шеше алмайтынын мойындады.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев сол кезде бүкіл аймақ үшін негізгі тәуекелдерді тізіп берді:
- су тапшылығы және су ресурстарын тиімсіз басқару;
- шөлейттену;
- мұздықтардың еруі;
- ауаның ластануы;
- биоәтүрліліктің осалдығы.
Мәселен, Есекин аймақтың ойлануға уақыты қалмағанын айтады.
Ираннан сабақ алу: су дағдарысын жалғыз шешу мүмкін емес
Орталық Азияның Иран тәжірибесінен алатын тағы бір сабағы - су және климат мәселелерін шешудегі халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығы. Аймақтық және жаһандық деңгейдегі серіктестіксіз бұл сын-қатерлерді еңсеру қиынға соғады.
Шығыстанушы әрі халықаралық қауіпсіздік жөніндегі сарапшы, Heartland аналитикалық орталығының жетекшісі Эмин Джаббаров Ирандағы қазіргі су дағдарысының бір себебі елдің көпжылдық халықаралық оқшаулануы болды деп есептейді.
"Қазір әлемде бірде-бір мемлекет мұндай мәселелерді өз бетінше шешуге қауқарлы емес. Ол үшін халықаралық ынтымақтастық, технологияларға қолжетімділік және тәжірибе алмасу қажет. Егер мемлекет бұл процестерден тыс қалса, оның артта қалуы заңдылық".
Спикердің пікірінше, егер Иран оқшауланған күйде қалса, қуаңшылық пен су тапшылығы мәселесін жалғыз шеше алмайды. Мықты білім беру жүйесі мен жеке ғылыми әзірлемелеріне қарамастан, елге әлемдік технологияларға, зерттеулерге және су ресурстарын басқару тәжірибелеріне қолжеткізу қажет. Ал санкциялар бұл процесті қиындатып отыр.
Сонымен қатар, Джаббаров Ирандағы су дағдарысы көптеген жыл бойы барлық деңгейде - су ресурстарын басқару саласындағы мемлекеттік саясаттан бастап, тұрмыстық деңгейдегі суға деген көзқарасқа дейін жіберілген жүйелі қателіктің жиынтығы деп санайды.
"Қазақстан үшін бұл - су тұтыну тәсілдерін қайта қарау қажет екені туралы маңызды дабыл. Мысалы, біздегі көлік жуу орындарында таза тұщы су қолданылатынын нақты білемін. Әлемдік технологияларды зерттеп, тиімді шешімдерді енгізу, заңнаманы жетілдіру, ал кей жерлерде қатаң талаптар мен айыппұлдар енгізу керек. Өйткені суды ойланбай пайдалану қалаларда да, ауылдық жерлерде де кездеседі. Осының бәрін қайта қарау қажет", - дейді Джаббаров.
Осы арада, Орталық Азия бойынша танымал сарапшылардың бірі Фридерик Старр мен америкалық маман Александр Томпсон 2026 жылдың ақпанында хантавирус инфекциясының сырттан келу қаупіне байланысты шетелге шығатын қазақстандықтарға баяндама "When Water Becomes Glue: Solving Central Asia’s Water Dilemma Through Collaboration" ("Су желімге айналғанда: ынтымақтастық арқылы Орталық Азияның су дилеммасын шешу")).
Сонымен қатар, Орталық Азия бойынша ең танымал сарапшылардың бірі Фредерик Старр тағы бір америкалық маман Александр Томпсонмен бірлесіп 2026 жылы ақпанда "When Water Becomes Glue: Solving Central Asia’s Water Dilemma Through Collaboration" атты баяндама жариялады.
Онда да елдердің бұл мәселені жеке-дара шеше алмайтыны айтылған.
Дабыл қағуға негіз бар: соңғы онжылдықтарда сумен қамтылу деңгейі үш еседен аса қысқарды, ресурстардың 40 пайызы босқа шығындалады, ал су мәселесі бойынша аймақ мемлекеттерінің шекараларында қақтығыстар болып үлгерді.
Авторы: Лилия Гайсина
Дайындаған: Дина Шәріпхан
