Мәжіліс депутаттары үкіметтік емес ұйымдардың шетелден қаржыландырылуын бақылауды күшейтуді және олардың шетелдік қаржыны қандай жобаларға жұмсайтыны туралы көбірек ақпарат ашуды ұсынды. Сөз қоғамдық кеңістікте жиі "шетелдік агенттер тізімі" деп аталатын шетелдік көздерден қаражат алушылар тізілімі туралы болып отыр, деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі.
Бұл ретте Қазақстан заңнамасында "шетелдік агент" деген жеке құқықтық мәртебе жоқ. Ресми түрде бұл құжат шет мемлекеттерден, халықаралық және шетелдік ұйымдардан, шетелдіктерден және азаматтығы жоқ адамдардан ақша немесе өзге де мүлік алатын тұлғалар тізілімі деп аталады.
Шетелден қаржыландыру мәселесін Мәжіліс депутаттары Амантай Жарқынбек пен Магеррам Магеррамов депутаттық сауалдарында көтерді.
155 алушыға 12 миллиард теңге
Депутаттардың мәліметінше, наурызда Мемлекеттік кірістер комитеті 2025 жылдың екінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша шетелден қаржы алушылар тізілімін жариялады.
Тізімге 155 алушы енді. Келіп түскен шетелдік қаржыландырудың жалпы сомасы шамамен 12 миллиард теңге болды. Тізілімде алғаш рет түскен қаражат сомасы мен көздері туралы мәліметтер пайда болды.
Магеррам Магеррамов тізілімді кеңейтуді ашықтықты қамтамасыз етудегі маңызды қадам деп атады. Алайда, оның пікірінше, жарияланған мәліметтер шетелдік ақшаның нақты қандай жобаларға бағытталғанын және оны түпкілікті кім пайдаланғанын түсінуге мүмкіндік бермейді.
"Тізілім тек негізгі параметрлерді - сомалар мен бастапқы алушыларды ашады. Қаржыландырудың нақты мазмұны мен бағытын бағалауға мүмкіндік беретін негізгі аспектілер жабық күйінде қалып отыр", - деді депутат.
Магеррамовтың айтуынша, тізілімде нақты жобалар мен бағдарламалар, қаржыландыру мақсаттары, мердігерлер мен қосалқы мердігерлер, сондай-ақ түпкілікті орындаушылар туралы ақпарат жоқ.
Депутат келесі мәліметтерді жариялауды ұсынды:
- жобалардың атауы, мақсаты мен тақырыбы;
- ақшаны бөлудің бүкіл тізбегі бойынша мердігерлер мен қосалқы мердігерлер туралы мәліметтер;
- түпкілікті орындаушылар мен қаражат алушылар туралы ақпарат;
- зерттеулерді, ақпараттық науқандарды және қоғамдық іс-шараларды қоса алғанда, жобаларды іске асыру нәтижелері.
Магеррамов бұл жерде үкіметтік емес ұйымдар жұмысына тыйым салу туралы сөз болып отырмағанын мәлімдеді.
"Сөз қоғамнан ақпаратты жасыру тәжірибесін тоқтату туралы болып отыр", - деп атап өтті ол.
Заңнамада қандай олқылықтар табылды?
Жаркынбек Амантай өзінің депутаттық сауалында қолданыстағы талаптар шетелден қаржы алатын ұйымдар қызметінің барлық бағытын қамтымайтынын айтты.
Оның айтуынша, қазақстандық ҮЕҰ және халықаралық ұйымдардың өкілдіктері мемлекеттік кірістер органдарына шетелден қаржыландыру туралы мәліметтерді қызметтің тек үш түрі бойынша беруге міндетті:
- заң көмегін көрсету;
- қоғамдық пікірді зерттеу, сауалнама және әлеуметтанулық зерттеулер жүргізу;
- ақпаратты жинау, талдау және тарату.
Депутат қызметтің өзге түрлері бақылаудан тыс қалып отыр деп санайды.
"Аталған тізімге кірмейтін барлық өзге қызмет түрлері мемлекеттік органдардың бақылауынан тыс қалып отыр. Мысалы, мемлекеттің мүдделеріне қайшы келетін күмәнді жобалар қайырымдылық қызмет ретінде көрсетіліп, қаржыландырылуы мүмкін", - делінген сауалда.
Сондай-ақ ол мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу мәселесіне назар аударды.
Мәжілісменнің айтуынша, Мемлекеттік кірістер комитетінің шетелден қаржы алушылардың банктік операциялары туралы мәліметтерге тұрақты қолжетімділігі жоқ.
Ақша қозғалысы туралы ақпарат Қаржылық мониторинг агенттігінде, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінде және Ұлттық банкте болуы мүмкін. Алайда, Жаркынбек Амантайдың айтуынша, қолданыстағы ережелерде бұл мәліметтерді салық органдарымен жүйелі алмасу қарастырылмаған.
"Жүргізілген талдау нәтижелері мемлекеттік органдарда отандық, халықаралық ҮЕҰ өкілдіктерінің шетелден қаржыландырылуы туралы объективті әрі толық ақпарат жоқ екенін, ал мемлекеттік органдар арасында жедел ақпарат алмасу банк құпиясы қағидатымен шектелетінін көрсетеді", - деді ол.
Депутаттар не ұсынды?
Амантайұлы бақылау қызмет бағытына қарамастан барлық ҮЕҰ-ны шетелден қаржыландыруға қатысты болу үшін салық заңнамасын өзгерту мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.
Сонымен қатар ол мыналарды ұсынды:
- шетелдік жобалардың іске асырылуын бақылау бойынша мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктерін қайта қарау;
- мемлекеттік кірістер, қаржылық мониторинг және банк қадағалау органдары арасында тұрақты ақпарат алмасуды қамтамасыз ету;
- салық органдарына шетелдік қаржыландырудың келіп түсуі туралы өзекті мәліметтерге тұрақты қолжетімділік беру.
Ал Магеррамов тізілімнің көпшілікке арналған бөлігін кеңейтіп, қаржыландыру сомасы мен көздері туралы ғана емес, жобалардың мақсаттары, қаражатты бөлу тізбегі және түпкілікті орындаушылар туралы ақпаратты ашуды ұсынды.
Қазіргі уақытта шетелдік қаржыландыру туралы есептілікті уақтылы немесе толық бермегені үшін айыппұлдан бастап қызметті тоқтата тұруға дейінгі әкімшілік жауапкершілік қарастырылған.
Дегенмен, депутат қолданыстағы норманы қолдану қиын деп санайды. Қаржы алатын ұйымдар есеп беру міндеті салық заңнамасында тікелей көрсетілген қызметтің үш түріне ғана қатысты екенін алға тартуы мүмкін.
Депутаттар заңнамаға ұсынылған өзгерістерді қарастыруды және шетелдік қаржыландыруды бақылау мен есептілікті кеңейтудің нақты мерзімдері мен тетіктерін ұсынуды сұрады.
Мән-жайы
Шетелдік көздерден ақша немесе мүлік алатын тұлғалар тізілімі Қазақстанда 2022 жылдан бері жарияланып келеді. 2025 жылғы желтоқсанда Мемлекеттік кірістер комитеті 2025 жылдың бірінші жартыжылдығына арналған, құрамына 186 ұйым мен азамат енген тізімді жариялады.
2026 жылдан бастап салық органдары шетелдік қаржыландыруды алушыларды бақылау бойынша кеңейтілген өкілеттіктерге ие болды. Сондай-ақ тізілімде қаржы көздерін, келіп түскен қаражат сомасын және оны алушыларды көрсету туралы шешім қабылданды.
2025 жылғы ақпанда Мәжіліс депутаты Ирина Смирнова Қазақстанда шетелдік агенттер туралы жеке заң қабылдауды ұсынды. Кейін Әділет министрлігі мұндай заң жобасын әзірлеу үкімет жоспарында қарастырылмағанын хабарлады.
