Қазақстанда криптовалюта "сұр аймақта" болды - оны сатып алуға болғанымен, жұмсайтын жер некен-саяқ еді. 1 мамырдан бастап елімізде криптотөлемдер заңды мәртебеге ие болды. Бұл жаңа дәуірдің бастауы секілді көрінгенімен, қарапайым қазақстандықтардың қаржысын басқаруына қалай әсер етпек? Енді жалақыны биткоинмен алып, онымен кофе немесе жалдау ақысын төлеуге бола ма? Tengrinews.kz тілшісі сарапшылармен бірге Қазақстанда криптотөлемдер қалай жұмыс істейтінін, оларды қайда қолдануға болатынын және неден сақтану керек екенін анықтап көрді.
Заңнамада не өзгерді?
2026 жылғы 1 мамырдан бастап Қазақстанда цифрлық активтер айналымын жүйелі реттеу күшіне енді. Тиісті түзетулер Қазақстан Республикасының "Цифрлық активтер туралы" Заңына енгізілді, ал Ұлттық банк криптовалютамен жұмыс істеудің шеңберін айқындайтын заңға тәуелді актілерді бекітті.
Бұл өзгерістердің егжей-тегжейі қандай?
Біріншіден, енді цифрлық активтердің екі түрі нақты ажыратылған:
- Қамтамасыз етілмеген цифрлық активтер - бұл биткоин (BTC) және Ethereum (ETH) сияқты классикалық криптовалюталар. Олардың "тәні" жоқ - яғни олардың артында ешқандай нақты актив тұрған жоқ. Олардың бағасы дәл қазір адамдардың сол үшін қанша төлеуге дайын екендігіне ғана байланысты. Бұл әлі ештеңе өндірмейтін жас компанияның акциялары сияқты: құны сенім мен сұранысқа негізделген, сондықтан биткоин бір күнде 20 пайызға төмендеуі мүмкін.
- Қамтамасыз етілген цифрлық активтер - бұл артында нақты бір нәрсе тұрған токендер: алтын, жылжымайтын мүлік, тауарлар немесе тіпті ақша. Ең қарапайым мысал - АҚШ долларына байланған USDT стейблкоины. Бір USDT әрқашан шамамен бір доллар тұрады, өйткені эмитенттің (активті шығарушының) резервінде нақты долларлары бар. Мұндай нұсқалар әлдеқайда тұрақты.
Екіншіден, елімізде цифрлық активтер қызметін көрсетушілер институты енгізіледі - бұл нарықтың лицензияланатын қатысушылары:
- Сандық қаржы активтері платформаларының операторлары - токенизацияланған активтерді шығарады;
- сауда платформаларының операторлары - сауда-саттықты ұйымдастыратын криптобиржалар;
- айырбастау операторлары - сатып алу және сатуға арналған криптоалмастырғыштар.
Ең бастысы - олардың қызметін Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі реттейді, ол қызмет көрсетушілерді лицензиялау, реттеу және қадағалау бойынша өкілеттіктерге ие болады.
Бұл неге маңызды?
Осы уақытқа дейін, сарапшылардың бағалауы бойынша, Қазақстандағы криптоайналымның 95 пайызына дейіні (шамамен 15 миллиард) - шетелдік платформалар, P2P мәмілелері және ресми емес алмастырғыштар арқылы "сұр аймақта" болды.
Тек бес пайызы ғана криптовалютамен операцияларға рұқсат етілген АХҚО (Астана халықаралық қаржы орталығы) реттелетін алаңы арқылы өтті.
Жаңа жүйе нарықты көлеңкеден шығаруға және криптовалюталармен операциялар жасау үшін заңды арналар құруға, осылайша пайдаланушылардың қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Айта кету керек, іс жүзінде заңдастыру 2022 жылы басталған болатын, бірақ дәл қазір бұл процесс жаңа деңгейге шығып отыр.
"Шын мәнінде, Қазақстанда криптовалюта 2023 жылдан бастап, ол цифрлық активтер туралы заңға енгізілген кезден бері заңды. Барлық әрекет - майнинг, трейдинг, стейкинг - сол кездің өзінде жазылған болатын".
"Басқа мәселе - криптовалюта айналымына тек АХҚО аясында ғана рұқсат етілді, - деп толықтырды трейдер. - Бұл "Астана" халықаралық қаржы орталығы, яғни ол жерде цифрлық активтермен айналысатындар үшін арнайы аймақ бар, онда криптовалютаны сатып алуға, айырбастауға, сатуға және кейбір операцияларды жүргізуге рұқсат етілген. Сонымен қатар, 2023 жылдан бастап бізде мемлекеттік лицензия алған ірі криптобиржалар жұмыс істейді".
Арман Серғазин, бағдарламашы, криптоалмастырғыштарды әзірлеуші, сонымен қатар "Қазақстанда активтер класы ретінде криптовалютаға толықтай тыйым салынған емес" деп нақтылады.
"Шектеу, ең алдымен, криптаны ресми төлем құралы ретінде пайдалануға қатысты болды. Іс жүзінде, бұл салада бұрыннан жүрген адамдар бірнеше жылдан бері криптокарталардың көмегімен сатып алған заттарына төлем жасап келеді".
Әрі қарай сарапшылармен бірге туындаған көптеген сауалға жауап іздейміз: жаңа ережелер нақты қалай жұмыс істейді, не өзгерді, криптомен қай жерде төлем жасауға болады және қандай тәуекелдер сақталып отыр?
1-сұрақ. Енді криптовалютамен тікелей есеп айырысуға бола ма?
Заңгер Кирилл Грешников бірден бір шыны аяқ кофе немесе пәтер жалдау ақысын тікелей криптовалютамен төлеуге болады деген үмітті сейілтті.
"Ең алдымен, басты мифті жоққа шығару керек - Қазақстанда криптовалютамен тікелей төлем жасауға әлі де тыйым салынған".
Оның түсіндіруі бойынша, заң тұрғысынан алғанда, криптовалюта әлі де төлем құралы болып табылмайды ("Қазақстан Республикасындағы цифрлық активтер туралы" Заңның 12-1-бабы, 2-тармағы). Көлік немесе азық-түлік сатып алу үшін, мысалы, биткоиндарды өз әмияныңыздан сатушының әмиянына тікелей аудара алмайсыз.
Оның айтуынша, "төлемдерді заңдастыру" деп аталып жүрген нәрсе, іс жүзінде тиісті активтерді азаматтық айналымға енгізу (яғни оны заңнамалық тұрғыда бекіту және реттеу) ғана болып табылады. Криптовалюталар енді ресми түрде мүлікке теңестірілді - бұл мемлекет сіздің оларға деген меншік құқығыңызды танитынын және оларды лицензияланған платформа арқылы заңды түрде сатып алуға, сатуға, сыйға тартуға немесе мұраға қалдыруға болатынын білдіреді.
2-сұрақ. Криптотөлем деген не және ол қалай жұмыс істейді?
Сондай-ақ біз сарапшылардан криптотөлемдердің қалай жүзеге асырылатынын қарапайым әрі ұғынықты тілде түсіндіріп беруін сұрадық.
Қазақстанда лицензияланған криптобиржаның өкілі Дмитрий Заика келесідей анықтама берді:
"Қазіргі уақытта ҚР-дағы криптовалютаның құқықтық мәртебесін ескере отырып, мынадай анықтама беруге болады: бұл - қаражат көзі ретінде цифрлық актив пайдаланылатын төлем".
Бұдан әрі спикер криптотөлемді жүргізу тәртібін сипаттады - тауар үшін криптовалютамен "төлеу" үшін келесі қадамдар қажет:
- лицензияланған биржада тіркелу, тұлғаны растау (KYC);
- криптоәмиянды USDT-мен (АҚШ долларына байланған стейблкоин) толықтыру;
- банк қосымшасында CryptoPay (Mastercard World Black Edition) картасын ашу;
- картаны Apple Pay, Google Pay немесе Samsung Pay жүйелеріне байлау.
Бұдан әрі криптокартаны кәдімгі банктік карта сияқты пайдаланасыз. Конвертация автоматты түрде жүреді: әмияннан USDT есептен шығарылады, ал сатушы теңге алады. Төлем лезде жүзеге асады.
Ал заңнамалық және техникалық егжей-тегжейлерді заңгер Кирилл Грешниковтен нақтыладық:
"Көріп отырғанымыздай, бұл құрылымда криптовалюта сатушыға аударылмайды. Сондықтан тауар криптовалютаға сатып алынды деу формальды түрде қате. Мұнда криптовалютаны сату бойынша биржалық мәміле жасалып, кейін сатушыға теңге аударылады. Пайдаланушы тұрғысынан бұл криптомен төлеу сияқты көрінгенімен, заңдық және технологиялық тұрғыдан тауар теңгеге сатып алынады".
Бағдарламашы әрі криптоайырбастау орындарын әзірлеуші Арман Серғазин өз тәжірибесін бөлісті:
"Мен мұндай шешімдерді 2023 жылдан бері қолданып келемін - олар АХҚО аясында тест режимінде жұмыс істеді. Тіпті барлық ай сайынғы шығындарымды тек криптокарта арқылы төлеген кезеңдер де болды - бұл жүйе жұмыс істеп тұр. Сатушы үшін бұл стандартты карталық операция болып көрінсе, пайдаланушы үшін - цифрлық активтерді күнделікті өмірде жұмсау мүмкіндігі".
3-сұрақ. Бүгінде криптомен қай жерде төлеуге болады?
Криптовалютамен операциялар заңдастырылды, бірақ бұл іс жүзінде қалай және қайда жұмыс істейді, криптовалюта арқылы төлем жасау қаншалықты қолжетімді? Мұнда сарапшылардың пікірі екіге бөлінді. Кейбірі бірнеше жылдан бері қалтасында криптокартамен жүрсе, басқалары жаппай қолданыс үшін технологияларды жетілдіру қажет дейді.
Криптобиржа өкілі Дмитрий Заика криптокартаның кәдімгі банк карталарымен бірдей принцип бойынша жұмыс істейтінін атап өтті:
"Криптоны фиатқа (нақты ақша - ред. ескертпесі) үздіксіз конвертациялау технологиясын ескерсек, криптотөлемдерді кез келген жерде қолдануға болады. Мысалы, біздің картамыздың алғашқы тест транзакциясы McDonald's-тан кофе сатып алу болды".
Заңгер Кирилл Грешников мұны растайды: заң тұрғысынан ешқандай шектеу жоқ. Егер криптокарта лицензияланған провайдерлер тарапынан шығарылып, Ұлттық банк тарапынан мақұлданса, ол арқылы Қазақстанда айналымға рұқсат етілген кез келген тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға болады:
"Егер тауарлар үшін криптокарталар арқылы (конвертациямен) төлеу туралы айтсақ, айналымға рұқсат етілген кез келген тауарлар мен қызметтердің ақысын төлеуге болады".
Ал трейдер Александра Кулакова конвертация технологиясы - бұл істің жартысы ғана деп санайды. Оның қазақстандықтар үшін үйреншікті төлем инфрақұрылымына: терминалдарға, QR-кодтарға, танымал банк қосымшаларына біріктірілуі үшін уақыт пен қосымша күш қажет:
"Қазіргі уақытта мұның бәрі әзірленіп жатыр. Кез келген дүкенде QR-код арқылы төлем жасай алуымыз үшін криптобиржалар мен Visa карталарын интеграциялау қажет. Қазір бұл бағытта жұмыстар жүргізіліп жатыр".
Бұдан қандай қорытынды шығаруға болады? Егер сіз заңдастырудан кейін "криптотөлемдер" әр супермаркетте пайда болады деп күтіп жүрген қарапайым адам болсаңыз - банктер мен төлем жүйелері интеграцияны толық аяқтағанша күте тұруға тура келеді. Бірақ тест транзакциялардың нақты әлемдік желілерде қазірдің өзінде өтіп жатқандығының өзі көп күтудің қажеті жоқ екенін аңғартады.
Фото: © Tengrinews.kz / Болат Айтмолда
4-сұрақ. Қарапайым адам үшін криптокартаның пайдасы неде?
Сарапшылардың пікірінше, "пайдасы неде" деген сұрақтың жауабы сіздің кім екеніңізге байланысты: криптосы бар тәжірибелі пайдаланушысыз ба, әлде бұл тақырыпты енді ғана зерттей бастаған адамсыз ба.
Криптосы барлар үшін
Сарапшылардың бағалауы бойынша, жинақтарының бір бөлігін цифрлық активтерде сақтайтын қазақстандықтардың 8–10 пайызы үшін криптокарта нақты тұрмыстық мәселені шешеді. Бұрын криптовалютаны жұмсау үшін: биржаға кіріп, оны теңгеге сатып, банктік картаға шығарып, содан кейін ғана төлеу керек болатын. Бұл - ұзақ, комиссиясы көп және қолайсыз процесс. Енді мұның бәрі телефондағы бір батырмамен шешіледі.
Криптобиржа өкілі Дмитрий Заиканың айтуынша:
"Криптокарта мен кәдімгі банк картасын пайдаланудағы клиенттік тәжірибеде айтарлықтай айырмашылық жоқ. Криптокарта - қаржысының бір бөлігін криптовалютада сақтайтындар үшін өте ыңғайлы құрал. Ол цифрлық активтердің өтімділігін арттырады. Мәселен, пайдаланушы теңгенің инфляциялық тәуекелдерін азайту үшін қаражатын долларға байланған стейблкоиндарда сақтайды делік. Криптокарта оған кез келген уақытта бұл қаражатты тауарлар мен қызметтер үшін төлем жасауға пайдалануға мүмкіндік береді".
Яғни, пайдасы - ыңғайлылығында, уақыт пен жүйкені үнемдеуінде және комиссияның аздығында.
Криптоға инвестиция ретінде қарайтындар үшін
Криптокартамен тек төлем жасап қана қоймай, онда құны өсуі де, төмендеуі де мүмкін активтерді сақтауға болады. Бұл - әрқашан тәуекел.
Заңгер Кирилл Грешников бұл мәселенің екіжақтылығына назар аударады:
"Мұндай криптокарталар банк картасының аналогы болып табылады және қосымша инвестициялық құрал рөлін атқарады, бұл пайдаланушыға бірқатар жағдайларда криптовалютаның волатильдігі негізінде пайда табуға мүмкіндік береді".
Мысалы, бүгін биткоин 37 миллион теңге тұрса, ертең ол 40 миллион немесе 30 миллион болуы мүмкін. Егер сіз ақшаңыздың бір бөлігін криптода ұстасаңыз және оның құны өссе, сіздің сатып алу қабілетіңіз қосымша инвестициясыз-ақ артады. Әрине, ол дәл солай төмендеп кетуі де мүмкін.
Криптокартаны ашқаныңыз үшін ғана бай болып кетпейіз.
Бірақ, біріншіден, ол криптосы барлар үшін ыңғайлы - оны кәдімгі ақша сияқты оңай жұмсауға болады.
Екіншіден, егер сіз нарықты түсінсеңіз және тәуекелдерге дайын болсаңыз, ол табыс әкелуі мүмкін.
Ал криптосы жоқ және бұл тақырыпты терең зерттегісі келмейтіндер үшін - әзірге пайдасы айқын емес. Бірақ нарық дамып келеді және бірнеше жылдан кейін криптокарталар кешбэк немесе бөліп төлеу сияқты үйреншікті құбылысқа айналуы мүмкін.
5-сұрақ. Бұл қарапайым банктік аударымдардан арзан ба?
Крипто "банктерге арзан әрі жылдам балама" ретінде жасалған. Бірақ іс жүзінде бәрі сіздің нақты не істейтініңізге байланысты - басқа елдегі досыңызға ақша аударасыз ба, әлде көрші кофеханада кофе үшін төлейсіз бе.
Крипто қашан ұтымды болады
Криптовалютаның басты артықшылығы - халықаралық аударымдар.
Криптоайырбастау орындарын әзірлеуші Арман Серғазин оларды банктік аударымдармен салыстырады:
"Халықаралық банктік аударым бірнеше күнге созылуы мүмкін. Криптовалютада әлемнің екінші шетіне аударым жасау бірнеше минутты алады, ал кейбір желілерде комиссия небәрі бірнеше цент болады. Негізінде, крипто - бұл цифрлық қолма-қол ақша. Егер сіз қолма-қол ақшаны қолдан қолға берсеңіз, операциядан бас тарту мүмкін емес. Криптода да солай: қате жіберсеңіз - қайтару мүмкін емес. Бұл криптовалютаның әрі күші, әрі тәуекелі".
Яғни, егер Еуропадағы туысыңызға 1000 долларды тез әрі арзан жіберу керек болса немесе Азиядағы фрилансердің қызметіне ақы төлеу қажет болса - криптовалюта (әсіресе комиссиясы төмен желілерде) көбіне бәсекелессіз болып шығады.
Әрқашан арзан бола бермейді
Дмитрий Заика ескертеді: криптоаударымдарды әрдайым арзан деп айтуға болмайды. Бәрі желінің жүктемесіне, аударым көлеміне және таңдалған валютаға байланысты. Қарбалас уақытта биткоин аударымы үшін комиссия ондаған долларға дейін көтерілуі мүмкін. Ал кейбір желілер арқылы бірнеше доллар сомасында аударым жасау операцияны мүлдем мәнсіз етеді.
"Аударымдар мен төлемдер ұғымын ажырата білу керек. Бір әмияннан екіншісіне жасалатын криптоаударымдар әдетте банктік аударымдарға қарағанда әлдеқайда арзан және жылдам. Бірақ мәселе егжей-тегжейінде: нақты криптовалютаны, аударым көлемін, желінің жүктемесін ескеру қажет. Лицензияланған реттелетін биржаларда жасырын комиссиялар жоқ - олар ашық және жария түрде көрсетіледі", - деп ескертеді ол.
Қорыта айтқанда, криптоаударымдар банктік аударымдарға қарағанда шынымен де арзан әрі жылдам - бірақ бұл тек орташа немесе ірі сомалар мен халықаралық транзакцияларға қатысты. Ал ел ішіндегі ұсақ күнделікті төлемдер үшін оның тиімділігі байқалмайды.
6-сұрақ. "Қара биржалар" дегеніміз не және олар несімен қауіпті?
Сарапшылардың айтуынша, қазақстандық криптоайналымның 95 пайызы әлі күнге дейін "қара", яғни лицензияланбаған биржалар арқылы өтеді. Оларды пайдалануға ресми түрде тыйым салынбаған, бірақ ақшадан айырылып қалудың нақты қаупі бар.
Заңгер Кирилл Грешников мұндай биржалардың кейбірінде Қазақстанда жұмыс істеуге рұқсаты жоқ екенін, бірақ соған қарамастан қазақстандық қолданушыларды тартуды жалғастырып жатқанын атап өтті.
"Шынында да, қазір криптотранзакциялардың көпшілігі көлеңкеде жүзеге асырылады және көбі Қазақстанда авторизацияланбаған биржаларды пайдаланады. Пайдаланушы үшін әзірге тікелей әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік қарастырылмаған, бірақ мемлекеттік органдар оны енгізуді мезгіл-мезгіл талқылап тұрады. Ең ықтимал схема: сатып алушыларға - әкімшілік, ал лицензиясыз сатушыларға қылмыстық жауапкершілік жүктелуі мүмкін", - деді ол.
Яғни, бүгін мұндай биржаларда сауда жасағаныңыз үшін сізге айыппұл салынбайды. Бірақ ертең салынуы мүмкін. Заң әлі қабылданған жоқ, бірақ бағыт айқындалды.
Ақшаны жоғалту тәуекелдеріне келсек, Грешников үш негізгі себепті атайды:
- Банктер төлемдерді бұғаттайды. Олар лицензиясы жоқ биржалардың пайдасына жасалатын аударымдарды анықтауға және бұғаттауға міндетті. Сіз шотты толтыруға әрекет жасауыңыз мүмкін, ал банк бұдан жай ғана бас тартады. Немесе картаңызды бұғаттап тастайды.
- Реттеуші сізді қорғамайды. Биржа бұзылды ма? Аккаунт себепсіз бұғатталды ма? Ақша жоқ болып кетті ме? Қазақстандық реттеушінің офшорлық алаңның ісіне араласуға құзыреті жоқ.
- Сотта жеңіп шығу мүмкін емес. Тіпті Сейшель аралдарында немесе Белизде тіркелген биржаға қарсы сотта кереметтей жеңіске жеткен күннің өзінде, ол шешімді орындату және ақшаны қайтару іс жүзінде мүмкін емес.
Трейдер Александра Кулакова бұл заңгерлік тізімге практикалық жағымсыз жайттарды қосады:
"Криптовалютада - банк саласынан айырмашылығы - колл-орталық пен техникалық бөлім жоқ. Егер ақшаңыз ұсталып қалса, адамның шағымданатын жері жоқ. Банк саласында картаның кімге тиесілі екенін бақылау оңай. Криптовалютада бәрі басқаша. Сондықтан криптаны таңдайтын адамдар мынаны түсінуі керек: олардың амандығына өздерінен басқа ешкім мүдделі емес. Банк арқылы ақша аударғанда, сіздің артыңызда жүйе тұрады: колл-орталық, қауіпсіздік қызметі, тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң, ең соңында - алаяқтың шотын бұғаттай алатын сот бар. Криптовалютада бұл жоқ. Қате жерге жібердіңіз бе - бітті".
Осылайша, "қара биржаларды" пайдалануға әзірге ресми түрде тыйым салынбаған. Бірақ іс жүзінде сіз қорғаусыз қаласыз: егер бірдеңе дұрыс болмай қалса, ақшаны қайтаруға Ұлттық банк те, полиция да, сот та көмектесе алмайды.
Әзірге мемлекет жауапкершілік енгізуді тек талқылап жатыр. Сондықтан қарапайым ереже: егер биржа лицензияланғандар тізімінде болмаса және Қазақстанда жұмыс істеуге рұқсаты болмаса - ақшаңыздың қауіпсіздігі тек өз жауапкершілігіңізде. Жолыңыз болуы да, болмауы да мүмкін - әзірге шағымданатын ешкім болмайды.
7-сұрақ. Алаяқтықтың ең көп таралған схемалары қандай?
Криптовалюта әлемі кенеттен миллионер болғандар туралы аңыздарға толы, бірақ іс жүзінде бір түнде бәрінен айырылғандар туралы хикаялар әлдеқайда көп. Сарапшыларымыз крипто-алаяқтықтың классикалық схемаларын тізіп берді.
1-схема. "Жеке криптовалюта"
Сіз жаңа токеннің жарнамасын көресіз. Әдемі сайт, идея, елге танымал адамның есімі аталуы мүмкін. Адамдар оған сеніп, жиған-тергенін салады.
"Алаяқтықтың ең көп таралған түрі - "жаңа криптовалюта" жасау, - дейді заңгер Кирилл Грешников тетігін сипаттай отырып. - Қайырымдылық немесе танымал тұлғаның есімін жамылып, жоба танымалдылыққа ие болады, содан кейін жасаушылар бір транзакциямен бәрін күрт сатып жібереді, баға құлдырайды, пайдаланушылардың ақшасы күйіп кетеді".
2-схема. Криптопирамида
Бұл алаяқтық "баяғы ескі" қаржылық пирамидалар принципі бойынша құрылған. Сізге монеталарыңызды "стейкингке қойғаныңыз", яғни оларды платформаға салып, сонда қалдырғаныңыз үшін қиял-ғажайып пайыздар уәде етіледі. Алғашқы салымшылар жаңадан келгендердің ақшасы есебінен расында да төлем алады. Кейін платформа жоқ болып кетеді.
"Сақтағаны (стейкинг) үшін орасан зор пайыздар ұсынатын криптовалюталық қаржы пирамидалары да қолданушылар қаражатының жойылуына әкеп соғады", - деп ескертеді Грешников.
3-схема. Фишинг - адресті ауыстыру
Сіз биржаны іздейсіз, іздеу жолағына "Binance" деп жазасыз, бірінші сілтемеге өтесіз - бәрі мінсіз көрінеді. Бірақ сіз адрес жолағындағы бір әріптің айырмашылығын байқамай қалдыңыз. Логин мен парольді енгізіп, ақша аударасыз - ал ол ақша алаяқтарға кетеді.
"Фишинг - белгілі бір платформаның мекенжайындағы бір әріпті байқатпай өзгертіп (Bitcoin → Bitkoin), оның дәлме-дәл көшірмесін жасау. Тиісті сақтық танытпаған жағдайда, пайдаланушы ақшаны алаяқтардың әмиянына аударады және оны қайтару мүмкін болмайды", - дейді заңгер.
Ол бұл мыңдаған мысалдардың тек үшеуі ғана екенін атап өтті. Алаяқтар өте тапқыр және олардың айла-шарғылары нарықпен бірге дамып отырады.
Ал трейдер Александра Кулакова алдаудың басым көпшілігінен сақтандыратын басты қағиданы былайша тұжырымдайды:
"Сіз өз криптовалютаңызды жіберіп, оның орнына сізге одан да көп ақша беретіндей жағдай болмайды. Ондай ешқашан болмайды. Кез келген алаяқтық әрқашан "ақшаңды сенімгерлік басқаруға бер - мен мың теңгеңді үш мың қылып беремін" дегеннен басталады. Ең алдымен осыдан сақ болу керек".
Егер сізге "кепілдендірілген табыс", "ерекше мүмкіндік" ұсынылса немесе белгілі бір уақыттан кейін көбірек қайтаруға уәде берген біреуге крипто аударуды сұраса - бұл анық алаяқтық екенін біліңіз.
8-сұрақ. Криптотөлемдер қарапайым адам үшін қаншалықты қауіпсіз?
Кез келген салыстырмалы түрде жаңа құбылыс сияқты, криптовалютамен жасалатын операциялар да қауіп және қауіпсіздік мәселелерімен байланысты.
Сарапшылардың айтуынша, қауіпсіздік криптотөлемнің немен байланысты екеніне тәуелді: егер бұл ішінде конвертациясы бар пластикалық карта болса, ол бір бөлек; ал әмияннан әмиянға тікелей криптовалюта аудару болса, ол мүлдем басқа мәселе.
Қашан қауіпсіз, кәдімгі банктегідей болады
Егер лицензиясы бар биржаның банкпен бірлесіп шығарған заңды криптокартасын пайдалансаңыз, онда қорғаныс деңгейі кәдімгі банктік картадан еш кем түспейді.
Дмитрий Заика былай дейді:
"Нарықтың лицензияланған қатысушылары банктермен бірлесіп әзірлеген CryptoPay картасы сияқты криптотөлем өнімдерінің қауіпсіздік деңгейі кәдімгі банктік карталармен бірдей".
Бұл іс жүзінде нені білдіретінін санамалап берді:
- деректеріңіз сол баяғы стандарттармен (PCI DSS, 3D-Secure) қорғалған;
- банк күдікті операцияларды көріп, оларды бұғаттай алады;
- картаны жоғалтып алған жағдайда, оны қосымша арқылы бұғаттауға болады.
Биткоин немесе эфир сияқты криптовалюталарды "банктік делдалсыз" тікелей аударғанда жағдай мүлдем басқаша болады.
Криптоайырбастаушыларды әзірлеуші Арман Серғазин мұндай еркіндіктің екі жағын түсіндіреді:
"Биткоин мен эфир - нативті криптовалюталар: олар банкке, мемлекетке немесе бірыңғай эмитентке тәуелді емес. Оларды жай ғана қоңырау шалу арқылы бұғаттай салу мүмкін емес. Сондықтан олар қаржылық еркіндік береді, бірақ жоғары жеке жауапкершілікті талап етеді".
Яғни:
- артықшылығы: ешкім - мемлекет те, банк те, "қауіпсіздік қызметінің бастығы" да сіздің биткоиныңызды біреудің талабы бойынша бұғаттай алмайды;
- кемшілігі: егер сіз биткоиндерді алаяққа өз еркіңізбен аударсаңыз немесе мекенжайдан қателессеңіз, оларды ешкім қайтармайды, банк көмектеспейді, ал полицияның көмектесуі екіталай.
Сонымен қатар сарапшы стейблкоиндардың (USDT, USDC) бұл тұрғыда аралық позицияда екенін айтады. Оларды жиі "жай ғана электронды доллар" деп қабылдайды, бірақ олардың маңызды ерекшелігі бар.
"Стейблкоиндердің жөні бөлек. Олар көбірек бақыланады және кей жағдайларда оларды эмитент бұғаттай алады, - деп ескертеді Серғазин. - Бұл нені білдіреді? USDT эмитенті (Tether компаниясы) реттеушінің сұрауы бойынша немесе заңсыз операциялардан күдіктенсе, монеталарыңызды теориялық тұрғыда бұғаттауы мүмкін. Біреулер үшін бұл кемшілік: "ақшам толықтай өзімдікі емес". Ал басқалары үшін бұл артықшылық: "кем дегенде қандай да бір қорғаныс механизмі бар".
9-сұрақ. Жаңадан бастаушы не істеуі керек және не істеуге мүлдем болмайды?
Алдыңғы бөлімдерден криптовалютаның жаңа мүмкіндіктер ашатынын, бірақ сонымен бірге сақтықты талап ететінін түсінуге болады.
Жаңа бастаған инвесторға арналған алтын ережелер
Дмитрий Заика қаржыға қатысты кез келген істе, мейлі ол крипто, акция немесе жылжымайтын мүлік болсын - оның айтуынша, тиімді жұмыс істейтін бес негізгі қағиданы тұжырымдады:
- Біліміңізді үнемі жетілдіріп отыру.
- Өзіңіз жоғалтуға дайын сомадан артық ақшамен тәуекел етпеу.
- Барлық жұмыртқаны бір себетке салмау.
- Тексермегеннен көрі, қайта тексерген артық.
- Қауіпсіздік туралы алған білімді іс жүзінде қолдану.
Бұл кеңестер қарапайым көрінгенімен, жаңадан бастаушылардың шығынға ұшырауының 90 пайызы дәл осы ережелерді бұзудан болады, дейді сарапшы.
Криптоайырбастаушыларды әзірлеуші Арман Серғазин нақтылай түседі: хайп пен "тез ақша" - жарға жығатын жол. Жұмысты әліппеден бастау керек, онсыз кез келген инвестиция құмар ойынға айналады:
"Криптовалютаны пайдаланғысы келетіндер хайп пен тәуекелді монеталардан емес, базалық қағидаларды түсінуден бастағаны жөн: әмияндар қалай жұмыс істейді, стейблкоиндардың биткоиннен айырмашылығы неде, неге транзакциялар қайтарымсыз және қауіпсіздік неге жеке жауапкершілік екенін білу қажет".
Қызыл сызық: нені істеуге мүлдем болмайды?
Заңгер Кирилл Грешников тек ақшалай шығынға ғана емес, сонымен қатар келеңсіздіктерге әкеп соғуы мүмкін әрекеттерді атап өтті:
"Тауарды криптовалютаға тікелей айырбастауға (криптоны өз әмияныңыздан сатушының әмиянына аударуға) үзілді-кесілді тыйым салынады".
Бұл - заңды тікелей бұзу, өйткені Қазақстанда криптовалюта төлем құралы болып саналмайды.
"Авторландырылмаған биржалармен әрекеттесуге ресми түрде тыйым салынбаған, бірақ бұл үлкен тәуекелдермен байланысты. Криптоны заңсыз айырбастау пункттері немесе жеке тұлғалар арқылы конвертациялау әрекеттері тек қаражатты ұрлатумен емес, сонымен қатар қылмыстық іске қатысушы атану қаупін де тудырады - егер транзакция ақшаны жылыстатумен байланысты болса. Мұндай жағдайда сіз бұл туралы білдіңіз бе, жоқ па, ол маңызды болмай қалады", - деп жалғастырды заңгер.
Яғни, комиссиядан үнемдегіңіз келіп немесе "анонимділікті" сақтауға тырысып, тек ақшаңыздан айырылып қана қоймай, кірістерді жылыстату бойынша күдікті мәртебесін алуыңыз мүмкін. Содан кейін танысыңызға жай ғана мың доллар аударғаныңызды дәлелдеу қиынға соғады.
Қысқаша чек-лист: не істеуге болады және неге болмайды?
✅ ҚАУІПСІЗ
- Лицензияланған биржаларды және криптокарталарды пайдалану.
- Жинақтардың бір бөлігін стейблкоиндарда сақтау (тәуекелдерді түсіне отырып).
- Айырылып қалуға дайын соманы ғана инвестициялау.
- Ақша салмас бұрын базалық қағидаларды зерделеу.
- Сайттардың адрестерін тексеру және асығыс ештеңе аудармау.
❌ ҚАУІПТІ
- Тауар үшін криптоны сатушыға тікелей аудару.
- Авторландырылмаған биржалармен жұмыс істеу (OKX, HTX, Bitget, MEXC).
- Заңсыз "жеке айырбастау орындарына" жүгіну.
- "Кепілдендірілген табыс" және "бір аптада екі есе көбейту" туралы уәделерге алданып қалу.
- Өз активтеріңізді біреуге "сенімгерлік басқаруға" беру.
Заңгер Кирилл Грешников сөзінің соңында мынаны еске салды:
"Ақшаның тағдыры әрқашан пайдаланушылардың өз қолында. Кез келген транзакция алдында бәрінің дұрыстығын тексеру керек. Көп пайда уәде ететін кез келген жоба, керісі дәлелденгенше, күдікті деп саналуы тиіс".
Редакция сұхбаттасқан барлық сарапшы бір пікірге келді: криптовалюта тез арада біздің күнделікті шындығымызға айналады.
Арман Серғазин айтқандай, бұл бұрыннан рұқсат беру немесе тыйым салу мәселесі емес. Криптовалюта енді осында. Тек кім онымен жұмыс істеуді тезірек үйренеді деген мәселе ғана қалды: мемлекет пе, бизнес пе әлде қарапайым пайдаланушылар ма.
Крипта - бұл сиқыр да, алаяқтық та емес. Бұл жаңа қаржылық шындық. Қазақстан да оған біртіндеп жақындап келеді.
Авторы: Юлия Колмогорова
Дайындаған: Дина Шәріпхан
